गोपीकाः स्नेहसमाकुलहृदयाः कृष्णं साक्षात् पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, तस्य सुमधुरकुन्तलैः सुशोभितं मुखारविन्दं, कपोलयोः कर्णाभरणदीप्तिम्, अधरमधु, स्मितावलोकनानि, अभयप्रददक्षिणभुजौ, लक्ष्म्याः केवलनिवासभूतं वक्षःस्थलञ्च निरीक्ष्य, केवलं तस्य दास्यं कामयन्ते स्म। तस्य सुमधुरमधुरस्वरेण, दिव्यकर्मभिः च मोहिताः, त्रैलोक्ये का स्त्री तेन नाकृष्टेत्यपि पृष्टवत्यः; गवां, विहगानां, वृक्षाणां, हरिणानां चापि तद्रूपदर्शनात् प्रमोदं लभमानानां मध्ये, को न स्पृहयेत्? नूनं त्वं प्रजापतेः पुरातनस्य देवगोपायनस्येव, व्रजे भयदुःखनिवृत्त्यर्थं प्रकटितः। दुःखार्तमित्र! त्वं स्वकरकमलमस्माकं सखीजनानां दग्धस्तनमस्तकेषु स्थापय। एवं तासां व्यथितवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः भगवान् कृष्णः, आत्मारामोऽपि, करुणया स्मितं कृत्वा गोपीजनं हर्षयामास। तासां प्रमुदितमुखीषु विलोकयन्, हसितशुक्लमल्लिकायुगलसदृशं स्मितं बिभ्रदच्युतः, तारकासु चन्द्रमिव, तासां मध्ये विराजते स्म। शतशः स्त्रीणां मध्ये प्रमुखया गीयमानः, गानैः च गीयमानः, वैजयन्तीमाल्यधरः, कृष्णः वनमण्डलं शोभयन्ननुचरन् विचचार। गोपीभिः सह नदीतीरं प्रविश्य, शीतलरेणुकटेषु, सौरभ्यपुष्पगन्धवहसुगन्धमन्दमिलितवायुनाऽनन्दितः, क्रीडां चकार। विस्तीर्णभुजाभिः आलिङ्गनैः, क्रीडानिग्रहैः, मृदुलितमेखलाभिः, नखस्पर्शैः, हास्यदृष्टिस्मितैः च, कृष्णः कामदेवं जागरयन्, व्रजसुन्दरीणां मनांसि मोदयामास। एवं महात्मनः कृष्णस्य प्रसादं लब्ध्वा, ताः गर्वसमन्विताः स्त्रियः, स्वं भाग्यं सर्वेषां श्रेष्ठमिति मन्यन्ते स्म। तासां गर्वं ज्ञात्वा, केशवः तत्रैव ताभ्यः क्षणेन अन्तर्धानं चकार, तासां शमाय, तासां च प्रसादाय। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवतमहापुराणे परमहंसपरायणायाम् उपदिष्टः। अहं तं पुरुषोत्तमं कृष्णं वन्दे, यः मधुप इव वेदानां सारं समुद्धृत्य, स्वदासेभ्यः ज्ञानविज्ञानामृतं प्रदाय, संसारभयरूपं दुःखं नुदति। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः प्रभुः; तस्य पादौ शरणं, यतः सर्वे जनाः श्रेयः प्राप्नुवन्ति। स एव प्रियतम आत्मा, यस्मात् किंचित् अपि भयम् न जायते; य एतद्वेत्ति, स एव पण्डितः; स एव गुरुर्हरिः। नारदः पुनरुवाच—नरश्रेष्ठ! तव प्रश्नः एवं सम्यगुत्तरितः; अधुना मम वक्तव्यं रहस्यं, निर्णीतार्थं, शृणु। यथा कश्चित् लघुजीवः, मृदुतराणां मध्ये शरणं याचमानः, षड्जिह्वानां मधुरगीतैः मोह्यमानः, तेषां शब्दलोभात् अनवधानः, पुरतः तृप्तिहीनानां वृकाणां मध्ये प्रविशति; पृष्ठतः तु मृगः, यः व्याधबाणविद्धः, तमनुसरति। अस्यार्थः—मृदुस्वभावनारीणां मध्ये आश्रमशरणं सौरभ्यस्य सुषमायाः सदृशं, अल्पमेव। कामसमुत्थं क्षणिकसुखमपेक्ष्य, मनसि तत्रैव लग्नः, सङ्गमासक्तः भवति। षड्जिह्वानां गीतवत्, स्त्रीणां मधुरवाणी श्रोत्राणि मोहयति। पुरतः वृकवद् कालः, जन्तोः आयुः क्षपयति, गृहेषु रममाणस्य अपि अनवधानतः। पृष्ठतः व्याधबाण इव मृत्युः, अदृश्यः, हृदयं विदारयति। हे राजन्, एतदात्मानं पश्य। अतः, मृगस्य आचरणं दृष्ट्वा, आत्मनः मनः हृदि संयच्छ; सारथिरिव रश्मिभिः। स्त्रीसङ्गं, गोसमूहगीतं च त्यक्त्वा, हंसशरणं शरणं गच्छ; शनैः शनैः विरज्य तुष्टः भव। राजा उवाच—ब्रह्मन्, भगवतः उक्तं श्रुत्वा चिन्तितं च मया। यदि ज्ञायते, तर्हि आचार्याः किमर्थं न प्रकाशयन्ति? ब्रह्मन्, तव वचोभिः मम महत् संशयः नष्टः। यत्रेन्द्रियगम्यं नास्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन कर्मणा इह यः यत्करोति, तद्भुक्त्वा, शरीरं त्यक्त्वा, तत्र तस्य फलान्यनुभवति। एषा वैदिकेषु विवादः—कर्माणि कृतानि गूढानि, न तु प्रकटानि इति। नारद उवाच—येन कर्मणा यः यत्करोति, तेनैव तानि फलानि, अनवरतम्, सूक्ष्मशरीरेण, मनसा च, परत्र अनुभूतानि। यथा सुप्तश्वासमानं शरीरं पुरुषः त्यजति, एवं स कृतकर्मफलानि, तेन वा, अन्येन वा शरीरेण, भुङ्क्ते। यदेतदहमिति मनसा गृह्णाति, तेन कर्मणा तानि फलानि प्राप्नोति, तेनैव पुनर्भवः। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभ्यां गम्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनसोऽनुवृत्त्या ज्ञायन्ते। एषः शरीरेण न अनुभवति, न पश्यति, न शृणोति; कदाचित् तु तद्रूपं स्वयमेव अन्तः पश्यति। तस्मात्, राजन्, आत्मा तादृशं रूपं प्राप्नोति, यत् शरीरसमुत्थं; प्रत्यक्षानुभवाभावात् अर्थो न गृह्यते। एष मन एव पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति, न भविष्यन्ति च, पुरुषाय प्रकाशयति। शुभमस्तु। अत्र, कदाचित् अप्राप्तदृष्टशब्दं मनसि दृश्यते; तस्मात् देशकालकर्मभ्यः अनुमानं कार्यम्। यावन्ति मनसः, इन्द्रियाणां च गम्यवस्तूनि, तानि सर्वाणि पुनः पुनः अनुवर्तन्ते; सर्वे जनाः एषां अनुभवभागिनः। यदा मनः केवलं सात्त्विके स्थितं, भगवतः समीपे, तदा तमः, चन्द्रस्य छायेव, नश्यति, इदं च प्रकाशते। यावत् बुद्धिमनसः इन्द्रियगुणानां च अनादिकल्पितः व्यवस्था अस्ति, तावत् अहं-ममेत्यभिमानः निवार्यते। सुषुप्तौ, मूर्च्छायां, दुःखदशायां, प्राणविच्छेदात्, अहमिति भावः न जायते, मृत्युदाहे अपि। गर्भे, बाल्ये च, अपरिपक्वतया, एकादशविधः सूक्ष्मशरीरः न प्रकाशते, यथा अमावस्यायां चन्द्रः। अभावे अपि विषयस्य, चक्रं न निवर्तते; विषयानुस्मरणात्, स्वप्नेऽपि, अनर्थाः जायन्ते, तेषां असत्त्वेऽपि। एवं पञ्चविधः सूक्ष्मशरीरः, त्रिभिः षोडशभिश्च विस्तारितः, चेतनया युक्तः, जीव इति कथ्यते। एतेन, आत्मा शरीरेषु प्रविश्य, तानि त्यजति; एतेनैव सुखदुःखभयानन्दादीन्यनुभवति। यथा जलकण्टकः तृणजलयोः न गच्छति, न तिष्ठति, तथा पुरुषः शरीराभिमानं न त्यजति, मृत्युकालेऽपि। अदृष्टं दृश्यवत् न नश्यति, परं तु अन्यथा वर्तते, स्वप्नवत्; भूतं, भव्यम्, भविष्यच्च, सर्वं दिनरात्रौ शय्यते।