सद्भावनया गोपीभिः धर्मज्ञाय भगवान् कृष्णः सम्बोधितः — “त्वया धर्मवेदिना पतिसुतमित्रसेवनं स्त्रीणां धर्मः इति निर्दिष्टम्। तथास्तु। तथापि, धर्माचार्य, त्वं सर्वदेहिनां प्रियतमः, मित्रः, आत्मा चासि। ज्ञानी जनाः तव नित्यप्रियत्वे प्रेम स्थापयन्ति। पतिसुतादयः दुःखदायकाः किं प्रयोजनम्? तस्मात्, अनुग्रहं कुरु, कमलनयन, यः तव आशां वयम् दीर्घकालं धारयामः, तां मा छिन्धीः। कृष्ण, तव आकर्षणे हर्षितचित्ताः वयं गृहं न प्रत्यागच्छामः, न हस्ताः गृहकार्येषु प्रवर्तन्ते, न पदानि तव पदात् विचलन्ति। कथं व्रजं गच्छेम, किं वा अन्यत् कुर्यामः? प्रियतम, तव अधरामृतं, हासमवलोकनं, गीतं च, यैः हृदयाग्निः शम्यते, तैः वयं सिक्ताः भवेम। अन्यथा, वियोगाग्निना दग्धाः, ध्यानं कृत्वा तव पादं प्राप्स्यामः, सख्यं देहं परित्यज्य। कमलनयन, यदा तव चरणारविन्दं स्पृष्टम्, यत् लक्षण्याः अपि क्षणमेकं लभ्यते, तदा अन्यस्य पुरतः स्थातुं न शक्नुमः, तव मोहिताः। लक्ष्मी अपि तव चरणधूलिं कामयते, यद्यपि वक्षसि स्थानं लब्धवती, सेवकैरुपासिता, तव दृष्ट्यर्थं अन्ये देवाः अपि यतन्ते। एवं वयं अपि तव चरणधूलिं समर्पयामः। तस्मात्, अनुग्रहं कुरु, दुःखनाशन, वयं गृहं त्यक्त्वा तव चरणसेवनेन केवलं यतामः। नरवर, तव हासावलोकनरूपस्मृत्याः तृष्णया हृदयम् दह्यते — दासीसेवां देहि। तव मुखं, केशपाशविलसितं, कपोलेषु कुण्डलदीप्ति, अधरासवः, हासावलोकनं, अभयदं बाहुयुग्मं, लक्ष्म्याः निवासं वक्षः — एतानि दृष्ट्वा, वयं केवलं तव सेवक्यः भवितुम् इच्छामः। त्रैलोक्ये का स्त्री तव मधुरस्वरमृतं, दिव्यकृत्यं श्रुत्वा मोहिताः न भवेत्? तव सौन्दर्यं, यत् गवः, पक्षिणः, वृक्षाः, मृगाः अपि सन्तुष्टाः पश्यन्ति, दृष्ट्वा कः न हर्षितः स्यात्? स्पष्टं, तव आगमनं व्रजे भयदुःखनाशाय, यथा आदिपुरुषः, सुररक्षकः। दुःखितमित्र, तव कमलहस्तं तव दासीभ्यः दग्धस्तनशिरसि स्थापय। शुकः उवाच — गोपीणां दुःखयुक्तं वचनं श्रुत्वा, योगेश्वरः कृष्णः, आत्मारामः अपि, सौम्यं हासं कृत्वा, गोपीषु हर्षं प्राविशत्। तासां मुखानि तस्य दृष्ट्या प्रसन्नानि अभवन्, अच्युतः श्वेतमालिका-हासेन दीप्तः, तासां मध्ये चन्द्रः इव तारा-समूहं शोभयन् स्थितः। शतशः स्त्रीणां मध्ये, गानं गायन् गितं च श्रुण्वन्, वैजयन्तीमालां धारयन्, वनं शोभयन् विचरन्। गोपीभिः सह नदीतीरे, शीतलरेणुकान्ते, सौम्यं कमलगन्धवायुः आनन्दितः क्रीडितवान्। बाहुप्रसारणैः, आलिङ्गनैः, क्रीडायुद्धैः, विमुक्तकञ्चुकैः, नखस्पर्शैः, हासावलोकनस्मितैः, कृष्णः कामदेवम् उद्बोधयन्, व्रजसुन्दरीभिः रमयन्। एवं, महात्मनः कृष्णस्य कृपया, ताः गर्विता स्त्रियः पृथिव्यां सर्वाधिकभाग्यवन्त्यः इति मन्यन्ते। तासां गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव अदृश्यः अभवत्, तासां शमाय कृपायै च। इति दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशः अध्यायः समाप्तः। अहं तं परमपुरुषं कृष्णं नमामि, यः मधुपः इव वेदानां सारं ग्राह्य, स्वदासेभ्यः ज्ञानविज्ञानामृतं प्रदाय संसारभयं नुदति। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतिपतिः, तस्य पादौ शरणं, यतः लोकस्य सुरक्षा। स एव प्रियतमात्मा, यस्मात् किंचित् भयम् न जायते; यः एतद् वेत्ति, स एव ज्ञानी, ज्ञानी गुरुः हरिः। नारदः उवाच — नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः उत्तरितः; इदानीं गूढं निश्चितं रहस्यं शृणु। कश्चन क्षुद्रजीवः, मृदुभिः शरणं याचन्, षड्-पदगानं रागेण श्रुण्वन्, तद्वाक् लोलुपः, पुरतः लोभिनां वृकाणां प्रति न ध्यानं कुर्वन्, पश्चाद् व्याधबाणेन विद्धः मृगः अनुसरति। अस्यार्थः — मृदुभिः स्त्रीभिः आश्रमशरणं पुष्पगन्धवत् अल्पम्। कामोत्पन्नसुखं याचन्, संगात् तत्र मग्नः भवति। षड्-पदगानवत् स्त्रीणां वाक् मनः आकर्षति। पुरतः वृकसमूहवत् कालः आयुः दिनरात्रं कर्षति, गृहसुखे मग्नस्य। पश्चात् व्याधः मृत्युः बाणेन ताडयति। राजन्, एष आत्मा बाणेन विद्धः। तस्मात्, मृगस्य आचारं पश्य, मनः हृदि संयम्य, सारथिरिव रश्मिं धारय। स्त्रीसंगं, गानं च त्यज, क्रमशः हंसशरणं गच्छ, सन्तुष्टः भव, यथायथं निवर्तस्व। राजा उवाच — ब्राह्मण, भगवत् वचनं श्रुत्वा चिन्तितं च मया। ज्ञाता अपि गुरवः किमर्थं न व्याचक्षते? ब्राह्मण, तव वाक्यैः मम महान् संशयः नष्टः। यत्र इन्द्रियगम्यं नास्ति, तत्र ऋषयः अपि मोहिताः। येन कर्मणा इह कश्चन शरीरं त्यजति, तेन कर्मणा तत्र अन्यशरीरे फलम् उपभुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये विवादः — कृतं कर्म गूढं, न प्रकाशं इति। नारदः उवाच — यैः कर्मभिः कश्चन करोति, तैरेव तानि फलानि अनन्तरं सूक्ष्मशरीरमना उपभुङ्क्ते। यथा सुप्तश्वसन् देहं पुरुषः त्यजति, तथा कर्मफलम् उपभुङ्क्ते, तेन वा अन्येन वा शरीरं। यत् 'अहम् एषः' इति मनसा गृह्णाति, तैः कर्मफलैः पुनर्जन्म भवति। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभ्यः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकर्माणि मनः-गतैः ज्ञायन्ते। अनेन देहे न अनुभूतं न दृष्टं न श्रुतम्, तत्र तस्य रूपं कदाचित् स्वयमेव अनुभव्यम्। तस्मात् राजन्, देहसमुत्थं रूपं जीवः प्राप्नोति; प्रत्यक्षानुभवः नास्ति, मनः तद् न गृणाति। मनः एव पूर्वरूपाणि, भाविष्याणि, अभाविनि च दर्शयति — भवतु ते शुभम्। इह कदाचित् न दृष्टं न श्रुतं मनसि प्रकटते; तस्मात् देशकालकर्मानुसारं अनुमानं कुर्यात्। मनः-इन्द्रियगम्यवस्तूनि क्रमशः आगच्छन्ति गच्छन्ति; सर्वे जनाः एतद् अनुभवन्ति। यदा मनः केवलं सत्त्वे स्थितं, भगवत् समीपे, तदा तमः चन्द्रछायावत् नश्यति, प्रकाशः भवति। यावत् बुद्धिमनः-इन्द्रियगुणानां अनादिसंस्कारः अस्ति, तावत् 'अहम्' 'मम' इति भ्रान्तिः जीवस्य निवार्यते।