ताः गोप्यः भगवतः श्रीकृष्णस्य विरहेण दुःखपरिपूर्णाः, स्वमुखानि स्वेदबिन्दुभिः समुन्मार्ज्य, शुष्कोष्ठ्यः निश्वासैः क्षीणवर्णाः, पादैः क्षितिं रेखयन्त्यः, स्तनयोः रुदिरारुणालङ्कारैः सिक्तास्रुप्रसेकाः, मौनिन्यः शोकभारविनम्राः तिष्ठन्त्यः, प्रियं कृष्णं प्रत्याकाङ्क्षन्त्यः, येन सर्वाः कामनाः त्यक्ताः आसन्। ताः अश्रुपूरितलोचनाः, कण्ठगद्गदस्वराः भक्त्याविष्टाः किंचित् किंचित् उचुः। ताः गोप्यः ऊचुः—"न क्रूरं भाषस्व भगवन्! एषा वाणी तव न युक्ता। सर्वं त्यक्त्वा वयं तव पादमूलम् आगताः। भक्तानां पालनं त्वं कुरु, मा अस्मान् परित्यज, यथा परमपुरुषः मुक्तिकामान् न परित्यजति। धर्मज्ञ त्वं स्त्रीणां धर्मं पति-पुत्र-मित्रसेवा इति उक्तवान्। तथास्तु, किन्तु त्वं धर्माचार्यः, साक्षात् सर्वभूतात्मा, सर्वेषां प्रियतमः, सुहृद् अपि। ये धीराः, ते त्वयि एव अनन्ते प्रियत्वं निवेशयन्ति। पतयः पुत्राः च दुःखहेतवः, तेषां किं प्रयोजनम्? अतः त्वं अस्माकं चिरकालसंश्रितां आशां मा छिन्धि, कृपां कुरु, कमलनयन। अस्माकं मनांसि त्वया चोरितानि न गृहं प्रतिनिवर्तन्ते, न हस्तौ गृहकार्येषु प्रवर्तेते, न पादौ तव पादात् विचलन्ति। कथं व्रजं गन्तुम्, वा अन्यत् किं कर्तुं शक्यते? हे प्रिय, स्वकरामृतनिषिक्तया, हासैः कटाक्षैः मधुरगीतैः च अस्माकं हृदयदाहं शमय; अन्यथा विरहाग्निना दग्धाः वयं सखीभिः सह तव पादयोः ध्यानतः शरीरे त्यक्त्वा समागमिष्यामः। कमलनयन, यदा तव पादतलम् एकक्षणमपि स्पृष्टम्, या लक्ष्म्या अपि दुर्लभम्, तदा अन्यस्मिन् कस्यापि पुरतः स्थितुं न शक्नुमः, त्वयि एव आकर्षिताः। लक्ष्मी अपि तव वक्षसि स्थित्वा, सेवितुं समर्था, तव पादरजः लब्धुम् इच्छति; तव कटाक्षार्थं अन्ये देवाः अपि यतन्ते। एवं वयं अपि तव पादरजः शरणम् उपगच्छामः। अतः, दुःखनाशन, अस्मान् अनुगृहाण। गृहं त्यक्त्वा तव पादसेवायै आगताः वयम्। नरश्रेष्ठ, तव स्मितकटाक्षरूपसौन्दर्यस्य तीव्रकाङ्क्षया अस्माकं हृदयानि दह्यन्ते; अस्मान् तव दासीनां सेवायै अनुमन्यस्व। यदा तव मुखं, केशपाशैः परितं, कपोलयोः कुण्डलदीप्तम्, अधरमधु, स्मितकटाक्षं, अभयप्रदं भुजयुग्मं, लक्ष्म्याः एकमात्रनिलयं वक्षः च पश्यामः, तदा केवलं तव दास्यं एव वाञ्छामः। त्रिषु लोकेषु का स्त्री तव मधुरललितवाक्यैः, दिव्यकर्मभिः, आकृष्टा न स्यात्? तव रूपदर्शनात्, या गावः, खगाः, वृक्षाः, मृगाः अपि आनन्दन्ते, का न मोदिता स्यात्? नूनं त्वं व्रजे प्राक्तनभगवानिव, देवपालकः, भयदुःखनाशनार्थम् अवतीर्णः। क्लिष्टानां बन्धो, तव कमलपाणिं अस्माकं दह्यमानस्तनमस्तकेषु स्थापय। शुक उवाच—एवमेतासां दुःखपूर्णवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः आत्मारामः अपि, स्नेहस्मितपुरस्सरः, ताः गोपीः हर्षयन् अन्वभूत्। तासां मुखानि तस्य कटाक्षेण विकसन्ति, ताः स्त्रियः परितः स्थिताः, स्फुटस्मितशुभ्रकुन्ददन्तपङ्क्तिसमप्रभः अच्युतः, नक्षत्रमण्डले चन्द्र इव, शोभां प्राप। शतशः स्त्रीणां मध्ये, गायन्त्यां गीयमानः, वैजयन्तीमाल्यधरः, स वनं शोभयन् विहृत्य वव्राज। स गोपीभिः सह तटाकमुपेत्य, शीतलरेणुकटितटे, शीतलमन्दसुगन्धिनलिनगन्धवायुभिः प्रमुदितः क्रीडनाय प्रववृते। विस्तीर्णभुजाभिः आलिङ्गनैः, क्रीडायुद्धैः, स्रस्तमेखलाभिः, नखस्पर्शैः, हासैः, कटाक्षैः, स्मितैः, कृष्णः कामदेवम् उद्बोधयन्, व्रजसुन्दरीणां हृदयानि प्रमुदयन्। एवं महात्मनः कृष्णस्य प्रसादं प्राप्य, ताः स्त्रियः स्वभाग्ये गर्विताः, आत्मानं पृथिव्यां श्रेष्ठतमाः इति मेनिरे। तासां गर्वमालोक्य, केशवः तत्रैव अन्तर्धानं चकार, ताः प्रशमयितुं तासाम् उपकाराय च। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं पवित्रं परमं रहस्यं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अहं तं पुरुषश्रेष्ठं कृष्णं वन्दे, यः मधुपः इव वेदानां सारं आस्वाद्य, स्वदासेभ्यः ज्ञानविज्ञानामृतं दत्तवान्, संसारभयस्य नाशाय। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः अधिपः; तस्य पादौ शरणम्, यतः इह लोकस्य सुरक्षा जायते। स एव प्रियतमात्मा, यत्र किंचित् अपि भयम् नास्ति; यः एतद् वेत्ति, स एव पण्डितः, स एव गुरुः—हरिः स्वयम्। नारद उवाच—नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः; अद्य प्रवक्ष्यामि रहस्यं, सुसंस्कृतं, शृणु। कश्चित् लघुचरः मृगः, सौम्यानां मध्ये शरणं अन्विष्य, षड्जिह्वकृतगीतध्वनौ रतः, तेषां शब्दलोभात्, यः पुरतः अतृप्तानां वृकाणां मध्ये, अवधानं विना गच्छन्, पृष्ठतः तृणमृगः व्याघ्रबाणपीडितः तं अनुगच्छति। एषा दृष्टान्तः—सौम्यानां स्त्रीणां मध्ये आश्रमः इव अल्पगन्धः पुष्पस्य। कामोत्पन्नसुखसङ्गात्, मनसा तत्र एव लीनः, षड्जिह्वकृतगीतध्वनिवत्, स्त्रीणां मधुरवाक्यैः कर्णः आकर्ष्यते। पुरतः वृकपुङ्गववत् कालः, अह्निशः आयुः उपशोषयन्, गृहस्थजीवने अनासक्तः। पृष्ठतः व्याघ्र इव मृत्युर्बाणेन हन्ति। राजन्, एष आत्मा, यस्य हृदयं विदारितम्। अतः, मृगस्य आचरणं दृष्ट्वा, आत्मनः मनः हृदयस्थं संयच्छ, सारथिवत् इन्द्रियाणि निगृह्य, स्त्रीसङ्गं गीतं च त्यक्त्वा, क्रमशः हंसाश्रयणं कुरु, तृप्तः भूत्वा निवर्तस्व। राजा उवाच—ब्राह्मण, भगवतः वचः श्रुत्वा चिन्तितम्। यदि आचार्याः एतत् जानन्ति, किमर्थं न प्रकाशयन्ति? ब्राह्मण, तव वचनेन मम महत् संशयः नष्टः। यत्र इन्द्रियगम्यं न भवति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन येन कर्मणा इह जनः, इदं शरीरम् उत्सृज्य, तत्र तत्र अन्येन शरीरेण तस्य फलम् उपभुङ्क्ते। एषा वेदविदां विवादः—कर्माणि गूढानि, अप्रकटानि इति। नारद उवाच—येन येन कर्मणा जनः करोति, तेनैव कर्मणा तत्र तत्र फलमवाप्नोति, सूक्ष्मशरीरेण मनसा च। यथा सुप्तश्वासच्छन्नं शरीरं त्यजति, तथा स एव तेन वा अन्येन शरीरेण कर्मफलम् उपभुङ्क्ते। यद् यद् 'अहम् एषः' इति मनसा गृह्णाति, तस्य कर्मणः फलं प्राप्नोति, तेनैव पुनर्जन्म भवति। यथा मनः इन्द्रियकर्मभ्यः अनुमीयते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि मनसः प्रवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अनेन शरीरेण नानुभूतं, न दृष्टं, न श्रुतम्; तथापि कदाचित् तद्रूपं स्वयम् अन्तः पश्यति। अतः, राजन्, देहधारी आत्मा तादृशं रूपं प्राप्नोति, यद् देहसमुत्थम्; प्रत्यक्षेण अनुभवेन अर्थः न गम्यते। मन एव जनस्य पूर्वरूपाणि, भाविनि, अभाविनि च प्रकाशयति—भद्रं ते। अत्र, कदाचित् अदृष्टश्रुतं मनसि प्रादुर्भवति; अतः देशकालकर्मानुसारं अनुमानं कुर्यात्। यद् यद् मनसाम् इन्द्रियगम्यं वस्तु, तानि तानि पुनः पुनः क्रमशः आगच्छन्ति यान्ति च; सर्वे जनाः एतद् अनुभवन्ति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः।