शुक उवाच—एवं गोविन्दस्य तिक्तवचनानि श्रुत्वा गोप्यः, स्वप्नानां भग्नत्वात्, गाढदुःखसमन्विताः अभूवन्। ताः अतिव्याकुलता-मग्नाः, मुखानि समुन्मार्जन्त्यः, शुष्काधराः दीर्घनिःश्वासैः, पयोधरयोः अश्रु-रत्नाङ्गराग-लेपितयोः, भूमौ पादैः रेखाः कुर्वन्त्यः, मौनिन्यः दुःखभारग्रस्ताः स्थिताः। ताः नेत्रे अश्रुप्लुतं समुन्मार्जन्त्यः, कण्ठच्छिन्नस्वराः, किञ्चित् स्नेहपूर्णं वचनं प्राहुः। गोप्यः ऊचुः—नाथ, कृपया मां तादृशं कटुवचनं मा वद। अस्माभिः सर्वं विसृज्य तव पादमूलम् आगतम्। भक्तवत्सल त्वं, अस्मान् मा परित्यज; यथा परमपुरुषः मुक्तिकामान् न परित्यजति। धर्मज्ञ त्वं, स्त्रीणां धर्मो पतिसेवाऽपत्यमित्रसेवा चेति उक्तवानसि; तथापि भगवन्, त्वयि धर्माचार्ये सर्वदेहिनां प्रियतमः सखा आत्मा च त्वमेव। ये धीराः, ते नित्यप्रियत्वेन त्वयि एव प्रीतिं स्थापयन्ति; पतयः पुत्राः अन्ये च दुःखदाः किम्? अतः अनुग्रहं कुरु, पुरातनाशा नः मा छिन्धि, कमललोचन। अस्माकं मनांसि त्वया हृष्टानि, गृहं न प्रतिनिवर्तन्ते, न च हस्ताः कर्मसु प्रवर्तन्ते, पादाः तव पादयोः न चलन्ति। कथं व्रजं प्रतियामः, किम् अन्यत् कुर्मः? प्रिय, तव अधरमधुना, हासविलासदृष्टिभिः, मधुरगीतैः च, अस्माकं हृदयदाहं शमय; अन्यथा विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानतः तव पादमूलम् आगमिष्यामः, मित्र, देहम् उत्सृज्य। भगवन्, यदा तव पादतलसंस्पर्शः, यः लक्ष्म्याः अपि क्षणमात्रं लभ्यः, तदा अन्यत्र स्थितुं न शक्ता वयम्, त्वयि एव आकृष्टाः। लक्ष्म्यपि तव वक्षःस्थले स्थित्वा, सेविताऽपि, पादरजः कामयते; तव कटाक्षार्थम् अन्ये अपि देवाः यतन्ते। एवं वयम् अपि तव पादरजः शरणं गताः। अतः अनुग्रहं कुरु, दुःखनाशन; गृहं विसृज्य तव पादसेवायै आगताः स्मः। पुरुषोत्तम, तव स्मितवल्लभदृष्ट्याः तृष्णया अस्माकं हृदयम् दह्यते; दास्यं प्रयच्छ। यदा तव मुखं, केशपाशैः सुशोभितं, कपोलयोः कुण्डलद्योतितं, अधरमधु, स्मितदृष्टयः, अभयप्रदं बाहुद्वयं, लक्ष्म्याः एकमेकं वक्षःस्थलं च पश्यामः, तदा केवलं तव दास्यं वाञ्छामः। त्रिषु लोकेषु का स्त्री, तव मधुरसुस्वरवचनैः, दिव्यलीलैः च मोहिताऽपि न स्यात्? तव रूपम् अपि गावः, विहङ्गाः, वृक्षा, मृगाः च हृष्टाः पश्यन्ति। कः न प्रमोदितः स्यात्? स्पष्टं, व्रजे त्वं भयदुःखनाशाय आविर्भूतः, यथा आदिपुरुषः सुररक्षिता। दुःखार्तमित्र, तव कमलकरं अस्माकं दग्धवक्षःशिरसि स्थापय। शुक उवाच—एवं तासां दुःखपूर्णवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः आत्मारामः अपि, स्नेहस्मितेन ताः गोप्यः अतीव प्रहृष्टाः कृतवान्। तासां मुखानि तस्य कटाक्षेण प्रसन्नानि जातानि; अच्युतः, श्वेतमल्लिकयुगलसदृशस्मितवदनः, तारागणमध्ये पूर्णचन्द्रः इव, तासां मध्ये विराजमानः बभौ। शतानां स्त्रीणां मध्ये प्रधानया गीतं गायमानः, वैजयन्तीमाल्यधरः, वनं शोभयन् विचचार। ततः गोपीभिः सह नदीतीरं प्रविश्य, शीतलरेणुकटेषु, शीतलसुरभिसुगन्धिवातेन प्रसन्नः, क्रीडां चकार। तत्र सः बाहुप्रसारणैः, आलिङ्गनैः, क्रीडारम्भैः, मुक्तकाञ्चीकैः, नखस्पर्शैः, हासदृष्टिस्मितैः, व्रजसुन्दरीणां कामदेवं प्रबोधयन्, ताः प्रमदाः आनन्दयत्। एवं, श्रीकृष्णस्य महात्मनः कृपां प्राप्य, ताः गर्विता स्त्रियः स्वं स्वं सौभाग्यं मन्यमानाः, पृथिव्यां स्वयम् एव श्रेयसीरिति सस्मुः। तासां गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव अन्तर्धानमकार्षीत्, तासां प्रशमाय, ताः पुनः अनुग्रहाय। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं पवित्रं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अहं स नमताम् आद्यं पुरुषं कृष्णाख्यं वन्दे, यः मकरन्दभृङ्ग इव वेदसारं पिबन्, स्वदासानां संसारभीतिः अपानयत्, ज्ञानविज्ञानामृतं प्रदाय। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः ईश्वरः; तस्य पादौ शरणं, यतः इह लोकानां अभयं सम्पद्यते। सोऽयं आत्मा एव प्रियतमः, यस्मात् किञ्चित् अपि भयम् न जायते; य एवं वेत्ति, स एव विद्वान्, स एव गुरु, स एव हरिः। नारद उवाच—नृपश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः। अधुना, रहस्यं निर्णीतं वक्ष्यामि; शृणुष्व। कश्चन लघुजीवः, मृदुनां मध्ये शरणं यच्छन्, षड्जिह्वानां गीतैः आकृष्टः, तेषां शब्दलोलुपः, यदृच्छया गच्छन्, अग्रे तृण्णदृशां समूहं, तृष्णया न तृप्ताः, न पश्यन्, पृष्ठतः मृगः, बाणपीडितः, अनुसरति। तस्यार्थः—स्त्रीणां मृदुत्वे, आश्रमशरणं सौरभ्यवत्, अल्पम्। कामोत्थसुखलाभे, मनः तत्र एव लग्नम्। षड्जिह्वानां गीतवत्, स्त्रीणां मधुरवाक्यं श्रोत्रं हरति। अग्रे, वृकसमूहवत्, कालः अनभिज्ञः, अहर्निशं आयुः खादति। पृष्ठतः, मृगशरेण हतः मृत्युर्हि। राजन्, एषः आत्मा पश्य। अतः, मृगस्य स्वभावं दृष्ट्वा, स्वमनः हृदि संयच्छ, सारथिवत् इन्द्रियाणि निगृह्य। स्त्रीसंगं, गोसंगीतं च त्यक्त्वा, हंसशरणं गच्छ, शनैः शनैः निवर्त्य सन्तुष्टः भव। राजा उवाच—ब्राह्मण, भगवतः उक्तं श्रुत्वा मनसि चिन्तितं मया। किं कारणं, ये ज्ञात्वा अपि, आचार्याः न वक्तुम् इच्छन्ति? ब्राह्मण, तव वाक्यैः मम महान् संशयः नष्टः; यत्र इन्द्रियगम्यं नास्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन येन कर्मणा इह जनः शरीरं त्यजति, तेनैव कर्मणा अन्यत्र तस्य फलं भुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये, कर्माणि गुह्यत्वेन श्रूयन्ते, न प्रकटानि। नारद उवाच—येन येन कर्मणा जनः करोति, तेनैव कर्मणा, अनवच्छेदेन, सूक्ष्मशरीरेण चित्तेन च, तत्र फलं भुङ्क्ते। यथा जनः सुप्तश्वासशरीरं परित्यजति, तथा कर्मणां फलं, तेन वा अन्येन वा देहे, अनुभवति। यद् यस्य मनसा ग्राह्यते—अहं एषः इति—तस्य तेन कर्मणा फलं लभ्यते, येन पुनर्जन्म भवति। इन्द्रियद्वयकर्मभिः मनः यथा अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकृतानि कर्माणि चित्तवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। अस्मिन्नेव शरीरे, न दृष्टम्, न श्रुतम्, न अनुभूतम्; तदपि कदाचित् मनसि दृश्यते, यतो हि तदन्तः स्थितम्। अतः, राजन्, देही तादृशं रूपं प्राप्नोति, यत् शरीरेण उत्पद्यते; अदृष्टार्थः मनसा न ज्ञायते। मन एव पूर्वरूपाणि, भविष्यन्ति च, न भविष्यन्ति च, दर्शयति—शुभमस्तु। अत्र कदाचित्, यन्न दृष्टं, न श्रुतं, तत् अपि मनसि जायते; तस्मात्, देशकालकर्मानुसारं, मनसा अनुमानं कार्यम्।