श्रीभगवतः श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धे, एकोनत्रिंशोऽध्यायः, परमं धर्मं, गोपीनां कृष्णसंबन्धं, तत्त्वज्ञानं च कथयति। स्त्रीणां परमधर्मः स्वपत्न्याः श्रद्धया सेवा, स्वबान्धवानां संरक्षणं, पुत्रपोषणं च इति भगवता निर्दिष्टम्। यदि पतिः दुष्टचरित्रः, दुर्भाग्यवान्, वृद्धः, मन्दः, रोगी वा दरिद्रः स्यात्, धर्मकामाः स्त्रियः तं न परित्यजन्ति। सत्स्त्रीणां अन्यपुंसकलाभसङ्गः न स्वर्गं, केवलं निन्दां, दुःखं, भयम्, अल्पफलं च जनयति, सर्वत्र निन्द्यः च। भगवतः वचनं यत्—श्रवणेन, दर्शनं, ध्यानं, गीतं वा मयि भक्तिः जायते, न तु केवलं शारीरिकसन्निध्येन; अतः स्वगृहं प्रत्यागच्छत। एवं गोविन्दस्य कटोरवचनं श्रुत्वा, गोप्यः, भग्नाशाः, गम्भीरशोकसम्बद्धाः, अतिव्यथिताः अभवन्। ताः, मुखं प्रक्षालयन्त्यः, शुष्कोष्ठ्यः, दीर्घनिश्वासैः क्लान्ताः, भूमौ पादैः रेखाः कृत्वा, स्तनौ अश्रुपातेन रुधिराभरणैः लिप्तौ, मौनं स्थिताः, कृष्णस्मरणेन सर्वकामपरित्यागं कृत्वा, अश्रुप्रक्षालितनेत्राः, कण्ठक्लिष्टवाचः, किंचित् वदन्त्यः। गोप्यः ऊचुः—"हे नाथ! मा एवं कटोरं वद। न तव शोभनं। सर्वं परित्यज्य तव पादमागतम्। भक्तजनान् पालय, मा तव कटोरवाक्यैः त्यज। यथा मुक्तिकामान् परमपुरुषः न परित्यजति। धर्मज्ञ! यत् पतिसेवा, पुत्रपोषणं, मित्रसेवा च स्त्रीधर्मः इति त्वया उक्तम्, तदस्तु। किन्तु त्वमेव सर्वेषां जीवात्मनां प्रियतमः, धर्मोपदेशकः च। यः बुधः, स तव प्रेम्णि स्थिरः; अन्ये, पतयः, पुत्राः, दुःखदाः, किम् तैः? अतः, कृपां कुरु, त्वयि दीर्घकालं यत् आशां स्थापयामः, तां मा छिन्धि, हे कमलनयन! मनः तव द्वारा हृतं, न गृहं प्रतिनिवर्तते, न हस्ताः कार्येषु प्रवर्तन्ते, न पादाः तव पादात् यान्ति। कथं व्रजं गच्छेम, वा किं अन्यं कुर्याम? हे प्रिय! तव अधरामृतं, हासं, दृष्टिं, गीतं च, तदस्माकं हृदयाग्निं शमयतु। अन्यथा, विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानतः तव पादं यास्यामः, शरीरं परित्यज्य। कमलनयन! यदा तव पादतलस्पर्शः, यः लक्ष्म्याः अपि क्षणमात्रं लभ्यते, तदनन्तरं अन्यस्य समीपं स्थितुं न शक्नुमः, तव मोहिताः। लक्ष्मीः अपि तव पादरजः कामयते, यद्यपि तव वक्षसि स्थित्वा, सेवकैरुपासिता, तव दृष्ट्यर्थं अन्यदेवाः अपि यत्नं कुर्वन्ति। तथा वयं तव पादरजः समर्पिताः। अतः, कृपां कुरु, दुःखहर! गृहं परित्यज्य तव पादसेवा कामयामः। पुरुषशिरोमणे! तव हासदृष्ट्याः सौन्दर्येण हृदयम् तप्तम्; तव दासीभिः सेवा देहि। यदा तव मुखं, केशपाशैः सुसज्जितं, कपोलयोः कुण्डलैः शोभितं, अधरनवमधुर्यम्, हासदृष्ट्याः, बाहुः अभयप्रदः, वक्षः लक्ष्म्याः निवासः, तद् दृष्ट्वा केवलं तव सेवायाम् इच्छामः। त्रिलोक्यां या स्त्री तव मधुरवाक्यैः, दिव्यकर्मभिः मोहिताः, तव रूपं दृष्ट्वा, यत् गोः, पक्षिणः, वृक्षाः, मृगाः अपि आनन्दं यान्ति, का न मोहिताः? स्पष्टम्, व्रजे तव आविर्भावः भयदुःखहराय, यथा आदिपुरुषः देवपालकः। दुःखितानां मित्र! तव कमलहस्तं तव दासीभ्यः स्तनमस्तकयोः स्थापय।" एवं तासां दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, योगिनाम् ईश्वरः, आत्मारामः अपि, स्नेहस्मितं कृत्वा, गोपीषु रमते। तासां मुखानि तस्य दृष्ट्या प्रसन्नानि, अच्युतः, शुक्लमल्लिकद्वयस्मितः, तासां मध्ये चन्द्रवत् शोभते। शतगोपीमुख्यया गीतं गायमानः, वैजयन्तीमालया भूषितः, वनं शोभयन् विचरति। गोपीभिः सह, शीतलसिकता-तटे, सरित्पार्श्वे, सः क्रीडति, मृदुलपवनः, पद्मगन्धयुक्तः, तं हर्षयति। विस्तारितबाहुभिः, आलिङ्गनैः, क्रीडास्पर्धया, मुक्तकाञ्चलैः, नखस्पर्शैः, हासदृष्टिस्मितैः, कृष्णः कामदेवं उद्बोधयन्, व्रजसुन्दरीषु हर्षं जनयति। एवं श्रीकृष्णस्य अनुग्रहं लब्ध्वा, ताः स्त्रियः सर्वस्मिन् भूमौ अतिश्रेयसीः इति गर्विता अभवन्। तासां गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव त्वरितं अदृश्यः अभवत्, तासां शमाय, अनुग्रहाय च। एवं एकोनत्रिंशोऽध्यायः, श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशमस्कन्धे, परमपरमहंसशास्त्रे, समाप्तः। अहं तं परमपुरुषं कृष्णं नमामि, यः मधुकरीव वेदसारं ग्राह्य, ज्ञानविज्ञानामृतं सेवकान् दत्त्वा, संसारभयहरः अभवत्। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतिपतिरेव; तस्य पादौ शरणं, यतः लोकानां अभयम् आगच्छति। स एव प्रियतमात्मा, यस्मात् किञ्चित् अपि भयम् न जायते; यः एतद् वेत्ति, स एव बुधः, स एव गुरु—हरिः स्वयम्। नारदः उवाच—"हे नरश्रेष्ठ! तव प्रश्नः एवं उत्तरितः। इदानीं, गूढं, निश्चितं रहस्यं शृणु। एकः लघुजीवः, साधूनां मध्ये शरणं याचमानः, षट्पदगीतैः आक्रान्तः, तेषां शब्दलोभात्, अग्रे तृणमृगाणि, यानि न तृप्तानि, तानि अचेतनः, तत्र गच्छति; पश्चात्, व्याघ्रः, यः शिकारिणा बाणेन ताडितः, तं अनुगच्छति। अस्य अर्थः—साध्वीस्त्रीणां मध्ये आश्रमशरणं पुष्पगन्धवत्, अत्यल्पम्। कामजन्यसुखं याचमानः, संगात् मनः तत्रैव स्थिरं भवति। षट्पदगीतवत्, स्त्रीणां मधुरवाक्यं श्रोत्रं मोहयति। अग्रे, तृणमृगवत्, कालः आयुः ग्रसति, अहर्निशं, गृहसुखे अनवधानः। अनन्यदृष्ट्या, शिकारिणा—मृत्युः—बाणेन ताडितः। हे राजन्, एतं आत्मानं पश्य, यस्य हृदयम् आहतम्। अतः, मृगस्य आचारं पश्य, मनः हृदये यमध्वन्यः यथा रश्मीं धारयति, तथा नियच्छ। स्त्रीसंगं, गोसंगीतं च त्यज, हंसशरणं गच्छ, तृप्तः भव, शनैः शनैः निवर्तस्व। राजा उवाच—"हे ब्राह्मण! भगवतः वचनं श्रुत्वा, चिन्तितम्। यद्येतद् ज्ञातम्, गुरुजनाः किम् न कथयन्ति?" पुनः—"तव वाक्यैः महत् संशयं निवृत्तम्। ऋषयः अपि यत्रेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र मोहिताः।" येन कर्मणा यः इह करोति, शरीरत्यागात्, अन्यशरीरे तत्र तस्य फलं भुङ्क्ते। वेदविदां मध्ये विवादः—कर्माणि गूढानि, न प्रकाशितानि। नारदः उवाच—"येन कर्मणा यः करोति, तेन तत्र तस्य फलम् अविरतं, सूक्ष्मशरीरेण, मनसा च भुङ्क्ते। यथा पुरुषः शयनं, श्वासं च शरीरं त्यजति, तथा तस्य कर्मफलं, तेन वा अन्यशरीरेण भुङ्क्ते।" यद् एषः 'अहं एषः' इति मनसा गृह्णाति, तेन कर्मणा तस्य पुनरुत्पत्तिः। यथा मनः इन्द्रियक्रियाभिः अनुमान्यते, तथा पूर्वशरीरकर्माणि मनसः प्रवृत्तिभिः ज्ञायन्ते। एवं श्रीमद्भागवते, दशमस्कन्धे, एकोनत्रिंशोऽध्यायः, गोप्यः धर्मं, कृष्णसंबन्धं, तत्त्वज्ञानं च सुस्पष्टं प्रकाशितम्।