गोपिकाः वनं पुष्पैः विभूषितं, चन्द्रप्रभया उज्ज्वलितं, यमुनायाः सुन्दरविकसितवृक्षेषु वातं सञ्चरन्तं दृष्टवन्त्यः। ततो भगवन् गोविन्दः ताः संबोधितवान् – "विलम्बं मा कुरुत, गोपग्रामं पुनर्याथ, पतिभ्यः सेवां कुरुत; वत्साः बालाः च रुदन्ति, तान् पाययत, दुग्धं च दुहित। अथवा, मम प्रति गाढस्नेहेन आकृष्टाः इह आगता, यः सर्वेषां प्राणिनां स्वाभाविकः आकर्षणः।" भगवान् पुनः अवोचत् – "स्त्रीणां परमं धर्मः पतिसेवायाम्, बन्धुषु च शुश्रूषायाम्, पुत्रपोषणे च। पतिः दुर्मनाः, दुर्भाग्यः, वृद्धः, मूढः, रोगी, दीनः वा स्यात्, धर्मकामायाः स्त्रीभिः न परित्याज्यः। सत्स्त्रीणां अन्यपुंसः संगः न स्वर्गं, केवलं निन्दां, दुःखं, भयम्, लघुफलम्, सर्वत्र गर्हितम्।" "मम श्रवणेन, दर्शनस्य, ध्यानस्य, गीतस्य वा भक्तिः उद्भवति; न तु केवलं सामीप्यात्। अतः गृहं पुनर्याथ।" इति गोविन्दस्य कठोरवचनानि श्रुत्वा, गोपिकाः आशाः भग्नाः, मनः विषण्णं, तीव्रशोकमग्नाः अभवन्। ते मुखानि प्रक्षालयन्, शुष्काधराः, निश्वासैः क्षीणवर्णाः, भूमौ पदैः रेखाः कृत्वा, अश्रु-रक्त-आभूषण-लेपितस्तन्यः तिष्ठन्त्यः, मौनं धृत्वा, दुःखभारसमाक्रान्ताः, कृष्णम् आकाङ्क्षन्त्यः, सर्वकामान् तस्यार्थे परित्यज्य, अश्रुप्रक्षालितनेत्राः, गद्गदस्वराः, किंचित् वाक्यम् उक्तवन्त्यः। गोपिकाः अवोचन् – "नाथ, एतादृशं कठोरं वचनं मा वद; तव शोभा नास्ति। सर्वं परित्यज्य तव पादमागता वयम्। भक्तान् पालय, मा त्यज; यथा परमात्मा मोक्षकामान् न परित्यजति।" "धर्मज्ञ, स्त्रीधर्मः पतिसेवायाम्, पुत्र-बंधु-शुश्रूषायाम् इत्युक्तम्। तथास्तु। किन्तु धर्मगुरो, त्वं सर्वात्मा, सर्वप्रियः, मित्रः, प्रियतमः।" "ये बुद्धिमन्तः, तव प्रेम्णि स्थिता, तव शाश्वतप्रियत्वं जानन्ति। पतयः, पुत्राः, अन्ये दुःखदायिनः; तस्मात्, अनुग्रहं कुरु, नाथ, तव आशां मा छिन्द्धि, कमलनयन।" "मनः तव द्वारा हर्षितं, गृहं न गच्छति; करः गृहकार्ये न प्रवर्तते; पादौ तव पादात् न चलन्ति। कथं व्रजं गच्छेम? किं वा अन्यत् कुर्यामः?" "प्रिय, तव अधरामृतं, हासं, विलोकनं, मधुरगीतं यैः हृदयाग्निः शम्यते, तैः स्नापय। अन्यथा, विरहाग्निनि दग्धाः, ध्यानेन तव पादं यास्यामः, मित्र, देहं परित्यज्य।" "कमलनयन, तव पादतलस्पर्शात्, यः लक्ष्म्याः अपि क्षणमात्रं लभ्यते, तव मोहात् अन्यत्र स्थितुं न शक्नुमः।" "लक्ष्मी अपि तव पादधूलिं कामयते; तव वक्षसि स्थानं लब्ध्वा, सेवितापि, तव विलोकनार्थं अन्यदेवाः अपि यत्नं कुर्वन्ति। तथा वयम् अपि तव पादधूलिं शरणमागताः।" "तस्मात्, अनुग्रहं कुरु, दुःखहर, गृहं परित्यज्य तव पादसेवायै आगता वयम्। पुरुषशिरोमणे, तव हास-विलोकन-सौन्दर्येण मनः संतप्तम्; दासीसेवां दत्तुम् इच्छामः।" "तव वदनं, केशपाशैः सुसज्जितं, कपोलयोः कुण्डलैः शोभितं, अधरामृतं, हास-विलोकनं, भुजौ अभयप्रदौ, वक्षः लक्ष्म्याः निवासः – यानि दृष्ट्वा केवलं तव सेवायै इच्छामः।" "त्रैलोक्ये या स्त्री तव मधुरवचनैः, दिव्यकर्मभिः मोहितं न भवति? तव सौन्दर्यं, यत् गोः, पक्षिणां, वृक्षाणां, मृगाणां च मनः हरति, दृष्ट्वा को न मोहितः?" "स्पष्टं, व्रजे तव आगमनं भय-दुःख-निवारणाय, यथा आदिपुरुषः देवपालकः। दुःखार्तमित्र, तव कमलहस्तं दासीणां स्तन-शिरसि दत्तुम् इच्छामः।" शुकः अवोचत् – "तासां दुःखपूर्णं वचनं श्रुत्वा, योगिनां प्रभुः, आत्मारामः अपि, स्नेहपूर्णं स्मितं कृत्वा, गोपिकाः प्रहृष्टाः कृतवान्।" स्मितमन्दारद्वयाभं, तासां प्रसन्नमुख्यः, तासां मध्ये अच्युतः, यथा चन्द्रः तारा-मध्ये, शोभायाम् अवस्थितः। शतशः गोपिकानां प्रधानया गीतं गायन्, वैजयन्तीमाल्यं धारणं कृत्वा, वनं शोभायाम् विचरन्। ताः गोपिकाः सहितः, शीतल-रेणुकटे, नदीतीरे, मृदुल-सुगन्धित-पुष्पवायुनि रम्यं कृतवान्। भुजविस्तारैः, आलिङ्गनैः, क्रीडायैः, स्रस्त-मेखलैः, नखस्पर्शैः, हास-विलोकन-स्मितैः, कृष्णः कामं उद्बोधितवान्, व्रजसुन्दरीणां हर्षं कृतवान्। एवं, महात्मनः कृष्णस्य अनुग्रहं प्राप्य, ताः गर्विता, स्वं भाग्यं पृथिव्यां श्रेष्ठं मन्यन्ते। केशवः तासां गर्वं दृष्ट्वा, तस्मात् त्वरितं अदृश्यः, तासां शान्त्यर्थं, अनुग्रहाय। एवं नवमविंशतितमः अध्यायः प्रथमभागे दशमस्कन्धे श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसानां शास्त्रे, समाप्तः। अहं तं पुरुषं कृष्णं नमामि, यः मधुकरीव वेदानाम् सारं ग्राह्य, भक्तानां ज्ञान-विवेकामृतं दत्तवान्, संसारभय-निवारणाय। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतिपतिः, तस्य पादौ शरणं, यतः लोकस्य अभयम् आगच्छति। स एव प्रियतमा आत्मा, यस्मात् किंचित् भयम् अपि न जायते; यः एतद् जानाति, स एव विद्वान्, हरिः एव गुरुः। नारदः अवोचत् – "नरश्रेष्ठ, तव प्रश्नः उत्तरितः; इदानीं, गूढं, निश्चितं रहस्यं शृणु। कश्चन लघुजीवः, मृदुलानां मध्ये आश्रयं याचन्, षड्जिह्वानां गीतैः आकृष्टः, तेषां शब्दलोलुपः, पुरतः लोम्नां समूहेन, यः कदापि तृप्तः न भवति, अनवधानः, अग्रे गच्छति; पश्चात्, व्याघ्रबाणेन विद्धः मृगः तं अनुसरति। अस्य अर्थः – स्त्रीणां मृदुलस्वभावानां मध्ये, आश्रमः पुष्पगन्धवत्, अत्यल्पः। कामजन्यं क्षणिकसुखं अन्विष्य, संगात् मनः तत्र स्थिरं भवति। षड्जिह्वानां गीतवत्, स्त्रीणां मधुरवचनं श्रोत्रं मोहयति। पुरतः लोम्नां समूहेन, कालः दिनरात्रम् आयुः ग्रसति, गृहसुखे निमग्नस्य। अनवधानं, व्याघ्रः – मृत्युः – बाणेन हृदयं विदारयति। राजन्, आत्मानं एतद् दृष्ट्वा, मनः निगृह्य। तस्मात्, मृगस्य आचरणं पश्य, मनः हृदये यथारथी रश्मीन् धारयति, तथा निगृह्य। स्त्रीसंगं, गोसंघगीतं च त्यज, हंसाश्रयं यथाक्रमं स्वीकर, तृप्तः भव, शनैः शनैः निवर्त। राजा अवोचत् – "ब्राह्मण, भगवद्वचनं श्रुत्वा, मनसि विचिन्त्य। किं गुरवः एतद् न कथयन्ति, यदि जानन्ति?" "ब्राह्मण, तव वचनेन मम महान् संशयः नष्टः। ऋषयः अपि यत्र इन्द्रियगम्यं न भवति, तत्र मोहिताः।" "येन कर्मणा इह कश्चन कृतवान्, देहं परित्यज्य, अन्यत्र देहे तस्य फलम् उपभोगति।" "एषा विवादः वेदज्ञैः श्रूयते – कृतानि कर्माणि गूढानि, न प्रत्यक्षाणि इति।" नारदः अवोचत् – "येन कर्मणा यः यत् कृतवान्, तेनैव कर्मणा, अनवरतम्, सूक्ष्मशरीरेण, मनसा च, तस्य फलम् उपभोगति।" एवं कथा श्रीमद्भागवतस्य उक्तानुक्रमेण, भक्तिपूर्णा, धर्मगर्भा, कृष्णगोपिकानां प्रेमकथा, नारदराजसंवादः च, संस्कृतभाषायाम् निवेदिता।