रात्रिः सा भयङ्कररूपा, घोरमृगसंवेशिता, तस्मात्, हे सुकुमार्यः, युष्माभिः वृजं प्रतिगन्तव्यम्, नात्र स्थातव्यम् इति उचितम्। युष्माकं मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च युष्मभ्यं अन्वेषणपराः सन्ति, न च युष्मान् लभन्ते; अतः स्वजनानां चिन्तां मा कुरुत। युष्माभिः पुष्पैः विराजितं वनं, चन्द्रप्रभया दीप्तं, यमुनायाश्च सुशोभनकुसुमितवृक्षाणां मध्ये विचरन्त्याः वातस्य च रमणीयता दृष्टा। अतः विलम्बं मा कुरुत, गोकुलं प्रतिगच्छत, पतिभ्यः सेवां कुरुत; वत्साः शिशवश्च रुदन्ति—गत्वा तान् पालयत, दुग्धं च दुह्यत। यद्यपि मयि गाढस्नेहेनाकृष्टाः युष्माभिः आगतम्, तर्हि एषः स्वाभाविकः; सर्वेषां हि मयि आकर्षणं भवति। स्त्रीणां धर्मः पतिसेवायां, स्वजनपालने, पुत्रपोषणे च परः। पतिः दुर्जनः, दारिद्र्ययुक्तः, वृद्धः, मूढः, रोगी वा स्यात्, स्त्रीभिः धर्मकामाभिः स कदापि न परित्याज्यः। कुलस्त्रीणां पतिव्यतिरिक्तसंगः न स्वर्गदः, केवलं अपकीर्तिं, दुःखफलम्, भयम्, सर्वत्र निन्दां च जनयति। श्रोत्रेण, दृष्ट्या, ध्यानतः, गीत्या वा मयि भक्तिरेव जायते, न तु देहसन्निकर्षेण; अतः गृहं प्रतिगच्छत। एवं गोविन्दस्य तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः अशेषाशाः भग्नाः, गभीरशोकसमन्विताः, महतीं चिन्तां जग्मुः। स्वमुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्कोष्ठ्यः, दीर्घश्वासैः वर्णं हीनाः, भूमौ पादैः रेखाः कुर्वन्त्यः, अश्रुभिः स्रस्तकुचयो रञ्जनपङ्केन च लिप्ताः, मौनिन्यः, शोकभारसमाक्रान्ताः, कृष्णे चित्तं न्यस्तवत्यः, तस्यैव कामं त्यक्त्वा स्थिताः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कण्ठगद्गदाः, किंचित् वदन्त्यः तिष्ठन्ति। ताः गोप्यः ऊचुः—न कृपणं वद, नाथ! एषा वाणी तव न शोभते। सर्वं त्यक्त्वा तव पादमूलम् आगताः स्मः; भक्तजनानां पालनं तव धर्मः, कृपया मां न परित्यज—यथा परमपुरुषः मुक्तिकामान् न परित्यजति। धर्मज्ञ! यत् स्त्रीणां धर्मः पतिसेवायां, स्नेहे बन्धुषु, पुत्रपोषणे चेति त्वया उक्तम्—तदस्तु। तथापि, धर्मविदां त्वं प्रियतमोऽसि, सर्वभूतात्मा, सखा। ये धीराः, ते त्वयि एव प्रेम स्थापयन्ति, न पतिषु, पुत्रेषु, ये दुःखदायिनः। अतः, भगवन्, कृपया अस्माकं दीर्घकालस्थं त्वयि आशां मा छिन्धि, कमलनयन! त्वया हृतचित्ताः वयं गृहं न प्रतिनयामः, न हस्ताः गृहकर्मसु प्रवर्तन्ते, न पादाः तव पादात् अपसर्पन्ति; कथं तर्हि व्रजं गच्छेम, किं वा अन्यत् कुर्याम? प्रिय! त्वदीयस्याधरस्यामृतैः, हासैः, कटाक्षैः, मधुरगीतैः च अस्माकं दग्धचित्तं शमय; अन्यथा, विरहज्वलनदग्धाः, ध्यानतः तव पादमूलं गमिष्यामः, देहं त्यक्त्वा। कमलनयन! यदा तव पादतलस्पर्शः लब्धः, स क्षणमात्रोऽपि लक्ष्म्या दुर्लभः, तदा अन्यं कञ्चन न पश्यामः, त्वयि एव मोहिताः। लक्ष्मी अपि तव पादरजः कामयते, च हृदि स्थित्वा, सेवितवती, तदपि तस्याः तृष्णा न निवर्तते। तव कटाक्षार्थं अन्ये देवाः अपि यतन्ते; तथैव वयं तव पादरजः शरणं गताः। अतः, दुःखनाशन! कृपया अस्मान् पालय; गृहं परित्यज्य तव पादसेवाम् एव इच्छामः। नरश्रेष्ठ! तव स्मितकटाक्षसौन्दर्यलोलुपचित्ताः वयं तव दासीभिः सह सेवा देहि। यदा तव मुखं, केशपाशैः सुशोभितं, कपोलयोर् मणिकुण्डलैः दीप्तं, अधरमधुर्यं, हासकटाक्षयुग्मं, भुजयुग्मं भयहरं, वक्षःस्थलं लक्ष्म्याः एकमेकं निवासस्थानं च पश्यामः, तदा केवलं तव दासीभावं वाञ्छामः। त्रिषु लोकेषु या स्त्री तव मधुरवाणीं, दिव्यलीलां च श्रुत्वा न मोहिताभवेत्? तव रूपं, या गावः, पक्षिणः, वृक्षा, मृगाः अपि सान्त्वनं लभन्ते, दृष्ट्वा कः न स्पृहयेत्? नूनं त्वं व्रजे प्रादुर्भूतः, भीतिदुःखनाशनार्थं, यथा पुरातनः देवो देवतानां रक्षकः। दुःखार्तसखा! तव कमलकरं अस्माकं दग्धवक्षःशिरसि स्थापय। इत्येवं गोपीनां दुःखपूर्णवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः, आत्मारामः अपि, स्नेहस्मितेन ताः सान्त्वयन्, तासु प्रमुदितः। तासां मुखानि तस्य कटाक्षेण विकासितानि दृष्ट्वा, स्फुटस्मितः, शुक्लमल्लिकायुग्मसदृशः अच्युतः, ताभिः परिवृतः, तारा इव चन्द्रमाः, शोभायमानः स्थितः। शतशः गोपीनां मध्ये, या गायन्ति, या गीतानि गायन्ति, स वैजयन्तीमाल्यधारी, वनं शोभयन् विचचार। ततः गोप्यः सह तेन, शीतलसिकतासिक्ते तटे, सुगन्धिपवनवह्नि-पुष्पगन्धयुक्ते रम्ये च यमुनातीरे, क्रीडया रममाणाः स्थिताः। सः, प्रसारितभुजः, आलिङ्गनैः, क्रीडायुद्धैः, मृदुलबन्धैः, नखस्पर्शैः, हासैः, कटाक्षैः, स्मितैः च, ताः व्रजसुन्दरीः रतिसुखेन तुष्ट्वा, कामदेवं जागरूकम् अकारयत्। एवं, श्रीकृष्णस्य कृपया, ताः गर्विता गोप्यः, आत्मानं भूमौ सर्वाधिकभाग्यवतीः मन्वानाः। तासां गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव अदृश्यः अभवत्, तासां शमाय, कृपायै च। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। अहं तं पुरुषोत्तमं कृष्णं वन्दे, यः मधुप इव वेदानां सारं संहरन्, स्वजनानां ज्ञानविज्ञानामृतं दत्तवान्, संसारभयापनुत्तये। हरिः सर्वदेहिनां आत्मा, प्रकृतेः प्रभुः, तस्य पादौ एव शरणम्, यतः लोके जनानां परित्राणं भवति। स एव प्रियतमा आत्मा, यस्मात् किंचिदपि भयम् न जायते; यः तद्वेत्ति, स एव ज्ञानी, स एव हरिः गुरुर्वा। नारदः उवाच—नरश्रेष्ठ! तव प्रश्नः एवं उत्तरितः; इदानीं, यथावद् निश्चितं रहस्यं शृणु। एकः लघुजीवः, मृदुभिः सह शरणं याचमानः, षड्भिः पदैः मधुरगीतैः आकृष्टः, तेषां शब्दलोभात्, अग्रे तृप्तिहीनैः वृकपुङ्गवैः अनपेक्ष्य, पृष्ठतः व्याघ्रबाणविद्धमृगः अनुयाति। अस्यार्थः—मृदुस्वभावानां स्त्रीणां मध्ये, आश्रमस्य शरणं पुष्पगन्धसदृशं, अल्पं भवति। कामसम्भवसुखलाघवे, सङ्गे च मनः स्थिरीकृत्य, षट्पदगीतवत् स्त्रीणां वाणी श्रवणे मनोहरं भवति। पुरतः, वृकपुङ्गववत् कालः, दिनरात्र्याः आयुः हरन्, गृहेषु रममाणस्य अविज्ञातः; पृष्ठतः, मृगवधवत् मृत्युः, बाणेन हृदयम् विदारयति। हे राजन्! एतत् आत्मानं पश्य। अतः, मृगस्य चरित्रम् अनुसृत्य, स्वमनः हृदि निगृह्य, सारथिवत् रश्मीनिव, स्त्रीसङ्गं, गणगीतं च त्यक्त्वा, हंसाश्रयणं क्रमशः कुर्वन्, तृप्तः भूत्वा, निवर्तस्व। राजा उवाच—हे ब्राह्मण! भगवता उक्तं मया श्रुतं, चिन्तितं च; यदि एतत् ज्ञात्वा, आचार्याः किमर्थं न निगदन्ति? हे ब्राह्मण! तव वाक्यैः मम महती संशया निवृत्ता; यत्रेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः। येन येन कर्मणा इह कश्चित् कृतवान्, तद् देहं त्यक्त्वा, अन्येन देहेन तत्र तस्य फलभोगः भवति।