श्रीभगवान् गोप्यः समागताः समालोक्य प्रेम्णा ताः प्रणम्य ताः सर्वाशिषः सम्प्राप्ताः सन्ददौ। सः ताः सौभग्यशालिन्यः सान्त्वयन्, "स्वागतम्! किं मया कर्तव्यम्? किम् वः व्रजे सर्वं कुशलम्? आगमनस्य कारणं मम निवेदयत," इति पप्रच्छ। ततः स भगवान् ताः रमणीयाङ्ग्यः रात्रिं भीषणरूपां, मृगगणैः सेव्यमानां, दृष्ट्वा, "अत्र स्थातुं न युक्तम्; व्रजं प्रतिनिवर्तध्वम्," इत्युक्त्वा ताः निवर्तयितुम् इच्छन् स्म। "मातरो वः पितरः पुत्राः भ्रातरः पतयश्च वः अन्वेषन्ति, न च वः प्राप्नुवन्ति; स्वजनानां दुःखं मा कुरुध्वम्।" "वनस्य एषः शोभः, पुष्पैः विभूषितः, चन्द्रप्रभया दीप्तः, यमुनायाश्च सुगन्धिवातः, लताविटपिषु सञ्चरन्, यूयं अपि दृष्टवन्त्यः। अतः विलम्बं मा कुरुध्वम्; व्रजं प्रतिनिवर्तध्वम्; पतिं भक्त्या सेवध्वम्; वत्साः बालकाः च रोदन्ति—गत्वा तान् पाययध्वम्, दुहध्वं च।" "यदि मयि गाढस्नेहेनाकृष्टाः आगता, तदपि स्वाभाविकमेव; सर्वे हि मयि आकर्ष्यन्ते। स्त्रीणां परमो धर्मः पतिं सम्यक् सेवितुं, स्वजनान् पालयितुं, पुत्रान् पोषयितुं च। पतिः दुर्जनः, दारिद्र्ययुक्तः, वृद्धः, मूढः, रोगी वा—even so—स्त्रीभिः न परित्याज्यः, यदि धर्मे स्थातुम् इच्छन्ति।" "पत्युत्तीर्य पुरुषेण सङ्गः स्त्रीणां न स्वर्गदः, केवलं लज्जां, दुःखम्, भयम् एव च सर्वत्र निन्दितः। मम श्रवणेन, दर्शनात्, चिन्तनात्, गीत्यादिना भक्तिः जायते—not by physical nearness; अतः गृहान् प्रतिनिवर्तध्वम्।" एवं गोविन्दस्य कठोरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः आकाङ्क्षाभङ्गेन दुःखार्णवे मग्नाः, महतीं चिन्तां जग्मुः। ताः मुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्काधराः, दीर्घनिःश्वासैः मलिनाः, भूमौ पदैः चित्रं कृत्वा, अश्रुपरिषिक्तस्तन्यः, रागाङ्गरागैः मिश्रिताः, मौनं स्थित्वा, कृष्णं स्मरन्त्यः, सर्वेषां कामानां त्यागं कृत्वा, तस्यैव पादारविन्दे मनः न्यस्य, नेत्राभ्यां अश्रूणि मार्जयन्त्यः, कण्ठगद्गदया वाचा किञ्चित् ऊचुः। गोप्यः ऊचुः—"मा एवं क्रूरवचनं ब्रूहि, भगवन्! न तव योग्यं; सर्वं त्यक्त्वा तव पादमूलम् आगताः स्मः। भक्तानां पालनं तव धर्मः—त्यागो न; यथा मुक्तिमिच्छवः न परित्यज्यन्ते, तथैव नः अपि परित्यज।" "त्वं धर्मज्ञः; स्त्रीणां धर्मः पतिसेवना, स्नेहबन्धूनां पालनं, पुत्रपोषणं इति उक्तवान्। तदस्तु; किन्तु त्वमेव धर्मस्य शिक्षिता, सर्वात्मा, सर्वप्रियः।" "ये विद्वांसः सन्तः, ते त्वयि एव प्रेम स्थापयन्ति, शाश्वते प्रियस्मिन्; पतयः पुत्राः अन्ये च दुःखदाः किम् प्रयोजनम्? अतः, भगवन्, कृपां कुरु; चिरं यत् आशां त्वयि स्थापयामः, ताम् मा छिन्धि, पद्मनयन।" "मनांसि, त्वया हरितानि, न गृहं प्रतिनिवर्तन्ते; न हस्ताः कार्येषु प्रवर्तन्ते; न पादाः तव पादयोः वियन्ते। कथं व्रजं गच्छेम, किम् अन्यत् कुर्यामः?" "प्रिय, तव अधरामृतैः, हासैः, कटाक्षैः, मधुरगीतैः अस्मान् सिञ्च; तद्वा, विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानतः तव पादमूलम् आगमिष्यामः, देहं त्यक्त्वा।" "पद्मनयन, यदा तव पादतले स्पर्शः प्राप्तः, तदा लक्ष्म्याः अपि क्षणमेकं दुर्लभः; तदा अन्यस्य पुरतः स्थितुं न शक्नुमः, त्वयि मुग्धाः।" "लक्ष्मी अपि तव पादरजः कामयते; तव वक्षःस्थले स्थित्वा, सेवितुम् इच्छति; तव कटाक्षार्थम् अन्ये देवाः अपि यतन्ते। एवं वयम् अपि तव पादरजः शरणं गता।" "अतः, दुःखनाशन, कृपां कुरु; गृहं त्यक्त्वा, केवलं तव पादसेवायै आगताः स्मः। पुरुषश्रेठ, तव हासकटाक्षरूपेण मनः संतप्यते—दास्यं ददातु।" "तव वदनं, केशपाशैः विभूषितम्, कपोलयोः कुण्डलप्रभया शोभितम्, अधरमधु, स्मितकटाक्षः, भुजौ अभयप्रदौ, वक्षः लक्ष्म्याः निवासः—एतानि दृष्ट्वा, केवलं तव दासीभूतिं इच्छामः।" "त्रिषु लोकेषु का स्त्री तव मधुरवाणीं, दिव्यकर्माणि, न मोह्येत? तव रूपं दृष्ट्वा, यत् गावः, पक्षिणः, वृक्षाः, हरिणाश्च अपि हृष्यन्ति, कः न स्पृहयेत?" "नूनम् त्वम् व्रजे समागतः भयदुःखनाशाय, यथा आदिपुरुषः देवगोप्ता। दुःखार्तबन्धो, तव पद्महस्तं दासीनां दह्यमानवक्षसि शिरसि च स्थापय।" एवं तासां दुःखार्तवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः भगवान् स्वात्मारामः अपि, सस्मितम् ताः गोप्यः सान्त्वयन्, तासु रममाणः अभवत्। तासां मुखानि तदीयकटाक्षेण विकसन्ति, अच्युतः शुक्लमल्लिकायुगलस्मितः, तारागणमध्ये इव चन्द्रः, तासां मध्ये विराजमानः बभूव। शतशः गोप्यः गीतानि गायन्त्यः, गाय्यमानः च सः, वैजयन्तीमाल्यधरः, वनं शोभयन् विचचार। गोपीभिः सह नदीतीरमुपेत्य, शीतलवालुकायाम्, मन्दसुगन्धिवातेन सिञ्चमानः, तत्र रममाणः क्रीडति स्म। उत्सङ्गालिङ्गनैः, क्रीडायुद्धैः, मणिबद्धरज्जुविमोचनैः, नखस्पर्शैः, हास-कटाक्ष-स्मितैः, कृष्णः कामदेवं प्रमोदयन्, व्रजसुन्दरीणां हृदयानि हरति स्म। एवं महात्मनः श्रीकृष्णस्य कृपां प्राप्ताः, ताः गोप्यः स्वं सौभाग्यं जगति श्रेयसीम् अमन्यन्त। तासां सौभाग्यजनितं गर्वं दृष्ट्वा, केशवः तत्रैव अन्तर्धाय, ताः शमयितुं, तासां कृपां दातुं, अदृश्यत। इति दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः, यः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंसशास्त्रे निर्दिष्टः। सर्वात्मना सः पुरुषोत्तमः कृष्णः—यः मधुपः इव वेदानां सारं ग्राहयन्, ज्ञानविज्ञानामृतं स्वदासेभ्यः प्रायच्छत्, संसारभयस्य नाशाय—तस्मै नमः। हरिः सर्वभूतात्मा, प्रकृतेः स्वामी, तस्य पादौ शरणं, यतः लोके जनानां शरणं लभ्यते। स एव प्रियतमः आत्मा, यस्मात् किञ्चिदपि भयम् न जायते; यः एतद् वेत्ति, स एव पण्डितः, स एव हरिः गुरुः। नारदः उवाच—"नृपश्रेष्ठ, तव प्रश्नः एवं उत्तरितः; इदानीं, शृणु, एष गोप्यः रहस्यं, यथावत् निर्णीतम्।" "मृदु स्वभावानां स्त्रीणां मध्ये, आश्रमशरणं पुष्पगन्धवत् स्वल्पम्; कामजं क्षणिकसुखम् अन्विष्य, सङ्गे मनो निबद्धम्; षट्पदगीतवत् स्त्रीवाणी कान्तारमणीयं श्रवणम् आकर्षति। पुरतः वृकपुच्छवत् कालः, अहर्निशं, आयुः ग्रसति, गृहस्थजीवने लोलुपः। पृष्ठतः, मृगः शराहतः इव, मृत्युः अदृश्यः, बाणेन हन्ति। हे राजन्, एष आत्मा, यस्य हृदयं शरेण विदारितम्, तं पश्य।" "अतः मृगस्य चरित्रं दृष्ट्वा, आत्मनः मनः हृदि निगृह्य, सारथिवत् रश्मीन् धारय; स्त्रीसङ्गं, गोसङ्गं, गीतानि च त्यक्त्वा, हंसशरणं शरणं गच्छ; शनैः शनैः विरक्तः भव।" राजा उवाच—"ब्राह्मण, भगवतः वचनानि श्रुत्वा, मनसा विचिन्त्य, अयं धर्मः किमर्थं गुरवः न वदन्ति, यदि जानन्ति?" "ब्राह्मण, तव वचनेन मम महद् संशयः नष्टः; यत्रेन्द्रियाणि न गच्छन्ति, तत्र मुनयः अपि मोहिताः भवन्ति।