गोप्यः कश्चिद् दुग्धं प्रक्षीर्यमाणं सन्त्यज्य, कर्ष्णस्य समीपगमनकाङ्क्षया त्वरमाणाः स्वकार्यं विस्मृत्य ययुः। अपरे दुग्धं पक्तुमारब्ध्य, बालान् अप्यपोष्य, गृह्यं कार्यं परित्यज्य शीघ्रं निर्गताः। केचन भोजनं परिमुञ्चन्त्याः, केचन शिशून् पाययन्त्याः, अपरे पतिं सेवमानाः स्वमन्नं अप्यनश्नुवन्त्याः, सर्वाः कर्ष्णदर्शनलालसया स्वकार्याणि परित्यज्य त्वरयाऽभिसस्रुः। केचन उक्षारमुपदधत्याः, केचन स्नानं कुर्वत्याः, अन्याः नेत्राणि रञ्जयन्त्यः, वस्त्राभरणविभ्रान्ताः, सन्दर्शनेन कर्ष्णस्य त्वरयाऽभ्याययुः। यदा पतिभिः पितृभिः भ्रातृभिः बान्धवैश्च निरुद्धाः, तासां हृदयानि गोविन्देन हरितानि, ताः रोद्धुं न शक्यन्त, मोहिता इव। केचन गोप्यः गृहे स्थातुमशक्ता, अन्तःपुर एव कर्ष्णस्मरणपराः, नेत्राणि निमील्य तं ध्यानमग्नाः। प्रियविरहदुःखेन तप्यमानाः, तासां तिव्रशोकजलेन सर्वमङ्गलानि क्षालितानि; ध्यानयोगेन तं अच्युतं समागत्य, तेनानन्देन सर्वदुःखं नष्टम्। ताः परमानन्देन भगवता सह सङ्गम्य, प्रियभावेन अपि, गुणमयदेहं त्वरया परित्यज्य, बन्धनानि छित्त्वा मुक्ताः। राजा परीक्षित् तदा शुकमृषिं पप्रच्छ—"कथं वा, गोप्यः कर्ष्णं प्रियतममिव जानन्त्यः, न तु ब्रह्म, गुणासक्तचित्तानां गुणप्रवाहनिवृत्तिर्भवति?" इत्युक्ते, शुकदेवः प्रत्युवाच—"पूर्वमेव तवोक्तं, यथा दुष्टः शिशुपालोऽपि सिद्धिमवाप्तः; यः हृषीकेशद्वेषी मुक्तिं प्राप, तर्हि ये परं भगवन्तं भक्त्या सेवन्ते, तेषां किं वक्तव्यम्?" "सर्वजनहिताय भगवान्, अव्ययः, मापकोऽपि, गुणातीतः, गुणात्मा च, स्वयमाविर्भवति। ये निरन्तरं कामं, क्रोधं, भीतिं, स्नेहं, ऐक्यम्, सौहार्दं वा हरौ संनिधास्यन्ति, ते तस्मिन्नेव लीनाः भवन्ति। अतः, हे राजन्, अत्र न विस्मयोऽस्तु; अजो योगेश्वराधिपतिः कर्ष्ण एव तादृशीं मुक्तिं ददाति।" एवमुक्त्वा, यदा वृजाङ्गनाः कर्ष्णस्य समीपमुपाययुः, स भगवान् मधुरवाक्यैः तासां मनांसि मोहयन् सम्बोधयामास। स उवाच—"स्वागतम्, भग्यवत्यः! किं करोमि? कुशलं वा वृजे? आगमनकारणं कथयत। एषा रात्रिः भीषणा, मृगैः समाकीर्णा; अतस्त्वं वृजं प्रतिगच्छ, नात्र स्थातव्यम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च त्वां अन्वेषन्ति; तेषां चिन्ता मा कुरु। वनं पुष्पमण्डितं, चन्द्रेण शोभितं, यमुनां सौगन्ध्यवातेन सिक्तां दृष्ट्वा, विलम्बं मा कुरुत; गृहं प्रतिगच्छत, पतिं सेवध्वम्। वत्साः शिशवश्च रुदन्ति, तान् पाययध्वम्।" "यदि त्वं मयि स्नेहेन आगता, तदपि स्वाभाविकमेव; सर्वाणि भूतानि मयि आकर्ष्यन्ते। स्त्रीणां परमधर्मः पतिसेवा, बान्धवपालनं, पुत्रपोषणं च। पतिः पापकृत्, दरिद्रः, वृद्धः, मूढः, रोगी वा स्यात्, धर्मकामाभिः स्त्रीभिः न परित्याज्यः। पतिसंयुक्त्या अन्येन पुरुषेण संगमः स्त्रिया न स्वर्गदः, केवलं निन्द्यः, दुःखदः, भीतिदः, सर्वत्र गर्हितः।" "मयि श्रवणदर्शनचिन्तनकीर्तनैः भक्तिः जायते, न तु शरीरसन्निधिना; अतः गृहं प्रतिगच्छ।" इत्युक्त्वा, गोविन्दस्य तानि कठोरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः भग्नाशाः, गाढदुःखेन पीडिता, मूर्च्छायामिव पतिताः। ताः मुखानि मृदुना पाणिना मार्जयन्त्यः, शुष्काधराः, दीर्घश्वासैः क्षामाः, पादैः भूमौ रेखाः कुर्वन्त्यः, स्तनयोरश्रुभिः वलयकान्तारुणैः लिप्तः, मौनं स्थिता, कर्ष्णविरहदुःखेन क्लिश्यमानाः, नेत्राभ्यां अश्रूणि पिबन्त्यः, कण्ठेन कम्पितेन किंचिदूचुः। गोप्यः ऊचुः—"माधव, एवं कठोरं मा वद! न तव योग्यं; सर्वं परित्यज्य तव पादमूलमागताः स्मः। भक्तजनानां त्यागो न तव स्वभावः, यथा मुक्तिकामानां परमपुरुषः न परित्यजति। धर्मज्ञ, यत् स्त्रीणां धर्मः पतिसेवा इत्युक्तं, तदस्तु; परन्तु त्वं धर्मविदां श्रेष्ठः, सर्वभूतात्मा, प्रियतमः।" "ये बुद्धिमन्तः सन्ति, ते त्वयि एव प्रीतिं निधास्यन्ति; पतिपुत्रादयः दुःखदाः, तस्मात् त्वं नः प्रसीद, चिरकालारूढां प्रीतिं मा छिन्धीः। मनांसि त्वया हृतानि, गृहं न प्रतिनिवर्तन्ते, न च करौ गृहकार्येषु प्रवर्तेते, न च पादौ तव पादात् चलन्ति; कथं वृजं गच्छेम, किमन्यत् कुर्यामः?" "कान्त, तव अधरमधुना, हासविलासैः, कटाक्षैः, गीतैश्च, मनःशोकं शमय; अन्यथा विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानयोगेन तव पादं प्राप्स्यामः। तव पादपङ्कजस्पर्शात्, या लक्ष्मीः क्षणमपि न लभते, तदनन्तरं अन्यं न पश्यामः; त्वयि एव मोहिताः। लक्ष्मीः अपि तव पादरजः कामयते, यद्यपि तव वक्षःस्थले स्थित्वा, सेवितवत्यपि; तव कटाक्षार्थं अन्येऽपि देवाः प्रयत्नं कुर्वन्ति। एवं वयं तव पादरजः शरणं गताः।" "तस्मात्, दुःखनाशन, नः प्रसीद; गृहं परित्यज्य तव पादसेवने समागताः स्मः। तव हासविलासकटाक्षदर्शनकाङ्क्षया हृदयं संतप्तं; दास्यं देहि। तव मुखं कुन्तलैः शोभितं, कपोलयोः कुण्डलैः दीप्तं, अधरमधु, स्मितकटाक्षं, शौर्यदायकबाहू, लक्ष्म्याः वासस्थानं च दृष्ट्वा, केवलं तव सेवक्यः भवितुमिच्छामः।" "त्रिषु लोकेषु का स्त्री तव मधुरवाक्यैः, लीलाभिः, रूपेण च नाकृष्टा स्यात्? तव सौन्दर्यं दृष्ट्वा, यत् गावः, विहगाः, वृक्षाः, मृगाः अपि आनन्दन्ते, का स्त्री न मुह्येत्? स्पष्टं, त्वं वृजे भयदुःखनाशाय अवतीर्णः, यथा आदिपुरुषः देवपाः। दुःखार्तबन्धो, तव पादपङ्कजं शिरसि स्थापय, स्तनकण्ठयोः दहनं शमय।" एवं तासां दीनवचनानि श्रुत्वा, योगेश्वरः स्वात्मारामः अपि, सस्मितं करुणया ताः प्रहृष्टः। तासां मुखपद्मानि कर्ष्णदृष्ट्या विकासितानि, स्फुटस्मितचन्द्रवदनः अच्युतः तासां मध्ये ज्योत्स्नायामिव नक्षत्राणि शोभमानः। शतशः स्त्रीभिः परिवृतः, वीजयन्तीमाल्यधरः, गीतप्रगीतैः, वनं शोभयन् विचरन्। यदा गोप्यः तेन सह नदीतीरं प्रविश्य, शीतलरेणुना युक्ते रम्ये स्थले, मन्दमन्दसुगन्धवातेन, पङ्कजगन्धयुक्तेन, रममाणः भगवान् ताभिः सह क्रीडति स्म।