शरदृतोः तस्याः रात्रिषु मल्लिकापुष्पसौरभ्यसौम्याभिर्विभूषितासु, भगवाञ्छ्रीकृष्णः स्वयोगमायया रम्यतां मनसि चकार। तस्मिन्नन्तरे तारागणाधिपः शशाङ्कः सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिगन्तं रक्तिम्ना लिप्तवान्, पुण्यात्मनां हृदयमपि विशुद्धं कृतवानिव, प्रियस्य चिरवियोगानन्तरं दर्शनमिव जनयन्। तं चन्द्रोदयमखण्डमण्डलमिव नवलोहितकान्तिं कमलवदनसुषमासमानं दृष्ट्वा, नवनीतानां वत्सैः शोभितं वनमपि निरीक्ष्य, श्रीकृष्णः सुमधुरां मोहिनीं गीतिमगायत्, या सुन्दरलोचनाभिर्गोपिकाभिः श्रोतुं योग्याभूत्। तस्य तु गीतस्य श्रवणेन, या प्रेमा स्पृहां वर्धयन्ति, व्रजयोषितः कृष्णमनोहरतया हृतचित्ताः, अन्योन्यं न विज्ञाय, यत्र ताः प्रियतमः कुण्डलदोलनमणिहारः स्थितः, तत्र समागताः। काश्चित् दुग्धदोहनेनापि कार्यमकृत्वा त्वरया तत्र गताः; अन्याः पयः पच्यमानं मञ्चे त्यक्त्वा, शिशून् नाप्यपाययन्त्यः शीघ्रं निर्गताः। काश्चित् भोज्यं परिकल्प्य कार्यं निस्संज्ञा त्यक्त्वा, काश्चिदङ्कस्थितानपि शिशून् परित्यज्य, अन्याः पतिसेवायां प्रवरं न कृत्वा, स्वयमश्नन्त्यपि त्यक्त्वा त्वरया निर्गताः। काश्चिदङ्गरागस्नाने, अन्याः नेत्रलाञ्छने, वस्त्राभरणविस्मृतेन, आकुलचित्ताः कृष्णस्य समीपं धावन्त्यः। पितृपतिस्वसृभ्रातृबान्धवैः निवार्यमाणाः अपि, गोविन्देन हृतचित्ताः, ताः न निरोधयितुं शक्यन्ते स्म, मोहिताः सन्निवृत्ताः। काश्चित् गोप्यः गृहान्न त्यक्तुं शक्ता अभवन्; ताः तत्रैव कृष्णध्यानपराः, निमीलितलोचनाः, तं चिन्तयन्त्यः स्थिताः। अपि च, प्रियविरहदुःखेन दग्धाः, तासां तदतीवदुःखमशुभं सर्वं क्षालयामास; ध्यानयोगेन ताः अच्युतसङ्गमं प्राप्य, तेनानन्देन सर्वमशुभं नाशयामासुः। परमानन्देन सह साक्षात्सङ्गमं प्राप्ताः, ताः प्रकृतिरूपशरीराणि तत्क्षणादेव परित्यज्य, बन्धनं छित्त्वा मुक्ताः अभवन्। एवं स्थिते, राजा परीक्षित् मुनिं पप्रच्छ—"कथं, हे महर्षे, व्रजयोषितः कृष्णं परमप्रियं मन्यमानाः, न तु ब्रह्मस्वरूपं, गुणेषु चित्तं स्थित्वा गुणप्रवाहात् मुक्तिमभ्युपयुः?" शुकदेवः प्रत्युवाच—"पूर्वमेव तवैतदुक्तं यथा दुष्टः शिशुपालोऽपि सिद्धिं प्राप्तः; हृषीकेशद्वेषिणोऽपि मोक्षं लभन्ते चेत्, तर्हि तद्भक्ताः कियदधिकं न स्युः? भगवाञ्छ्रीकृष्णः लोकानां हितार्थं, अव्ययः, अनन्तः, गुणातीतः, सर्वगुणात्मा, स्वयमवतरति। ये हि निरन्तरं कामक्रोधभयस्नेहैक्यमैत्र्यादीन् हरौ निवेशयन्ति, ते तस्मिन्नेव लीयन्ते। अतः, हे राजन्, एतस्मिन्नाश्चर्यं न कर्तव्यम्; अजो योगेश्वराधिपः कृष्ण एवैतां मुक्तिं ददाति।" एवं ताः व्रजयोषितः समागताः दृष्ट्वा, श्रीभगवान् वाग्वैचित्र्येण ताः मोहयन्, मधुरया वाचा ताः सम्बोधितवान्—"स्वागतम्, भाग्यवत्यः! किं मयि कर्तव्यं? सर्वं कुशलं वा व्रजे? आगमनकारणं वदत। इयं रात्रिः भीषणा, मृगादिभिः सेव्यमाना; तस्मात्, व्रजं प्रत्यगच्छत, नात्र स्थातव्यम्। जननीपितृपुत्रभ्रातृपतयः भवन्त्याः सर्वे युष्मानन्विष्यन्ति, तान् दुःखेन न योजयत। पुष्पविभूषितं वनं, चन्द्रप्रकाशितं, यमुनां च मनोहरेषु तरुषु वातयन्तीं दृष्ट्वा, इदानीं विलम्बं मा कुरुत, गोकुलं प्रत्यगच्छत, पतिसेवा कुरुत, वत्साश्च बालकाः रोदन्ति—तान् पाययत, दुग्धं दोहत। यदि मय्यनुरागेणाकृष्टाः आगताः, तदपि स्वाभाविकमेव, सर्वभूतानि मय्याकर्ष्यन्ते। स्त्रीणां धर्मः पतिसेवा, बान्धवपोषणं, पुत्रपालनं च। पतिः यदि दुर्जनः, दारिद्र्ययुक्तः, वृद्धः, जडः, रोगी वा स्यात्, तं धर्मकामाः स्त्रियः न परित्यजन्तीह। अन्यपुरुषसङ्गः स्त्रीणां न स्वर्गाय, केवलं निन्दायै, दुःखाय, भीतये, सर्वत्र च गर्हितः। मयि श्रवणदर्शनचिन्तनकीर्तनैः भक्तिः जायते, न तु समीपस्थत्वेन; अतः, गृहान्गच्छत।" एवं गोविन्दस्य तु कठोरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः निराशाः, दुःखविष्टप्ता, महतीं चिन्तामन्वभवन्। ताः मुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्कोष्ठ्यः, दीर्घनिःश्वासैः शिथिलिता, भूमौ पादैः रेखाः कुर्वन्त्यः, अश्रुप्रस्रवणेन स्तनौ रक्ताङ्गरागेण सिक्तौ कृत्वा, मौनं स्थिताः, कृष्णविरहवेदना क्लान्ताः, तस्यैव कृते सर्वकामान् परित्यज्य, नेत्रनिमीलनैः अश्रुपूरितलोचनाः, कण्ठरुद्धस्वराः, किंचित्प्रत्यूचुः। गोप्यः ऊचुः—"मा एवं कृपणं भाषस्व, भगवन्! न तव योग्यं क्रूरवचनं; सर्वं परित्यज्य तव पादमूलमागताः स्मः। भक्तवत्सल त्वं, न त्यजसि मुक्तिकामानपि; अतः मा परित्यज। धर्मज्ञ त्वं स्त्रीधर्मं पतिसेवानं, बान्धवपोषणं, पुत्रपालनं च उक्तवान्; तथापि, धर्मनिष्ठ तव सन्निधौ त्वमेव सर्वात्मा, प्रियतमः, बान्धवः। धीराः त्वयि प्रेम निवेशयन्ति; पतिपुत्रादिभिः दुःखमेव लभ्यते। अतः, कृपां कुरु, नाशयास्माकं दीर्घकालसंश्रितां त्वयि प्रीतिम्, कमललोचन। त्वया हृतचित्ताः स्मः, गृहं न प्रतिनिवर्तन्ते मनः, न च कर्मसु हस्तौ प्रवर्तेते, न पादौ त्वदङ्घ्रौ व्युत्पथन्ते; कथं व्रजं गच्छेम, किं वा कुर्मः? हे प्रिय, त्वदधरसुधया, हास्यैः, कटाक्षैः, मधुरगीतैः चित्तदाहं शमय; अन्यथा, विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानतः तव पादमूलं गमिष्यामः, देहं त्यक्त्वा। कमलनयन, तव पादपङ्कजस्पर्शात्, यः लक्ष्म्यपि क्षणमेकं दुर्लभः, तस्मात् परं न कस्यचित् पुरः स्थितुं शक्नुमः, त्वयि एव मोहिताः। लक्ष्मी अपि तव पादरजः स्प्रष्टुं काङ्क्षन्ती, तव वक्षसि निवसन्त्यपि, सेविताऽपि तव पार्षदैः, तव कटाक्षार्थं देवाः अपि यतन्ते; एवं वयं तव पादरजः शरणं गताः। अतः, कृपां कुरु, दुःखनाशन; गृहं परित्यज्य तव पादसेवायै समागताः स्मः। पुरुषोत्तम, तव हास्यकटाक्षरूपमनोहरस्मितस्य दर्शनार्थं हृदयं दह्यते—दास्यं नः प्रदेहि। तव वदनं कचाभिः स्रस्तं, कुण्डलैः कपोलमण्डितं, अधरसुधा, हास्यकटाक्षः, अभयप्रदायिनौ भुजौ, लक्ष्म्याः एकमात्रनिलयः वक्षः च दृष्ट्वा, केवलं दास्यं कामयामः। त्रिषु लोकेषु का स्त्री तव मधुरवाणीदिव्यकर्मणि मोहितं न स्यात्? तव सौन्दर्यं दृष्ट्वा, येन गावः, पक्षिणः, वृक्षाः, मृगाः अपि हृष्टाः भवन्ति, कः न मोहितः स्यात्? नूनं त्वं व्रजे समागतः भयदुःखनाशनाय, यथा प्रजापतिः सुररक्षकः। दुःखार्तमित्र, त्वद्भृत्याङ्गनानां दह्यमानस्तनशीर्षयोः कमलहस्तं स्थापय।" एवं भगवतः शरद्रात्रिरमणीयेषु वनेषु, चन्द्रप्रभायाम्, गान्धर्वगीतेषु, गोप्यः तस्य प्रेम्णा समाकृष्टाः, तदनुग्रहं प्रार्थयन्त्यः, तदेकशरण्याः, तस्य पादसेवायै सर्वं परित्यज्य, तं परमानन्दमयं कृष्णमेव परमं प्रियं मन्यमानाः, तत्रैव तिष्ठन्त्यः, तस्य करुणां प्रतीक्षन्ते स्म।