एवं हंसः प्रबोधितः स्वहृदयस्थितेन हंसेन स्वस्वरूपं प्रत्युपागच्छत्। तेन संशोधनस्य प्रभावात्, सः पूर्वं विस्मृतां स्मृतिं पुनः प्राप्नोत्। हे बर्हिष्मन्! एषा कथा सांक्षेपेण आत्मविद्यया उपदिष्टा, कारणं यत् भगवान् जगदाधिपः परोक्षवृत्तिं एव रमणीयां मन्यते। शरत्कालस्य ताः रजन्यः कुसुमितमल्लिकाभिः विभूषिताः दृष्ट्वा, भगवान् योगमायां आश्रित्य रमणाय इच्छाम् अकुरुत। तदा चन्द्रः तारागणपतिः सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तिम्ना अलङ्कृत्य, पुण्यात्मनां हृदयानि शुद्धयन्, प्रियः चिरवियोगानन्तरं इव उदितः। तं पूर्णचन्द्रं पद्ममुखसदृशं, नवकुङ्कुमरञ्जितं, नवनीतगवां गणैः शोभितं वनं च दृष्ट्वा, सः कृष्णः सुन्दराक्षीणां स्त्रीणां कृते मधुरां मनोहरां गीतिं जगौ। तस्य गीतस्य श्रवणेन, यः गीतः प्रेमवृद्धिकरः, ताः व्रजयोषितः येषां चित्तानि कृष्णे संलग्नानि, एकैकशः अन्यमनसः तत्र सन्निधिं जग्मुः, यत्र प्रियतमः स्वर्णकुण्डलोल्लसितकर्णः स्थितः। काचित् दुग्धदोहने अपि अवशिष्टं कार्यं परित्यज्य शीघ्रं गन्तुम् उद्युक्ता, अन्याः स्तन्यं चुल्लिकायां त्यक्त्वा, अपत्यं न पाययित्वा, शीघ्रं निर्गता। काचित् भोजनं परोस्यमाना त्यक्त्वा, काचित् शिशुं पाययन्ती त्यक्त्वा, अन्याः पतिं सेवमानाः अपि भोजनं परित्यज्य निर्गता। काचित् लेपनं कृत्वा, अन्याः स्नानं कुर्वन्त्यः, काचित् नेत्ररञ्जनं कुर्वन्त्यः, वस्त्राभरणानि च विक्षिप्य, कृष्णस्य समीपं शीघ्रं जग्मुः। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बान्धवानां च निग्रहेण रुद्धाः, तथापि गोविन्देन हृतचित्ताः निवारयितुं न शक्यन्त; मोहिता एव। काचित् गोप्यः गृहे एव स्थिताः, निर्गन्तुं अशक्ताः, कृष्णस्मरणेन तं चक्षुषा पिधाय ध्यानमग्नाः। प्रियविरहदुःखेन संतप्यमानाः, तासां तिव्रवेदना सर्वमङ्गलापगमं कृत्वा, ध्यानयोगेन अच्युतं समासेदुः; तेन परमसुखेन सर्वदुःखं विनष्टम्। परमात्मना सह सन्निधिं प्राप्य, प्रियभावेन अपि, ताः प्रकृतिसंयुक्तं देहं तत्क्षणात् त्यक्त्वा, बन्धनं छिन्नम्। राजा परीक्षित् उवाच—हे मुनिवर! व्रजयोषितः कृष्णं केवलं प्रियतमं इव अवगच्छन्, न तु ब्रह्म; कथं गुणप्रवाहनिवृत्तिः अभवत् तासां येषां चित्तं गुणेषु एव स्थितम्? शुक उवाच—एषा कथा पूर्वं उक्ता, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिं प्राप्नोत्; यः हृषीकेशद्वेषी मुक्तिं प्राप, तर्हि ये भगवति परे भक्ताः, तेषां किं वदामः? सर्वस्य लोकस्य श्रेयसे, अयम् अच्युतः, अनन्तः, गुणातीतः, गुणात्मा च, सः भगवान् आत्मनं प्रकटयति। ये जनाः निरन्तरं कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहम्, ऐक्यम्, सौहार्दं वा हरौ निवेशयन्ति, ते तस्मिन् एव लयं यान्ति। अतः हे राजन्! अत्र विस्मयो न कर्तव्यः, यतः अजो योगेश्वराणां ईश्वरः कृष्णः एव एषां मोक्षप्रदाता। यदा व्रजस्त्रियः तं समागताः, तदा भगवान् वाक्पतिः ताः मधुरया वाचा मोहयन् उवाच—स्वागतम्, सुभगाः! किं करवाणि? किं व्रजे सर्वं कुशलम्? आगमनस्य हेतुम् आख्यात। एषा रात्रिः भयङ्करी, भीषणमृगैः सेविता; तस्मात् व्रजं प्रत्यागच्छत, सुभगे! अत्र स्थातुं न युक्तम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च, भवन्त्याः अन्विष्यन्ति; तान् दुःखं मा कुरुत। वनं पुष्पैः विभूषितम्, चन्द्रेण दीप्तम्, यमुनां च मनोज्ञवातया शोभितां दृष्ट्वा, विलम्बं मा कुरुत; व्रजं प्रत्यागच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवश्च क्रन्दन्ति, तान् पाययित्वा दुग्धं दोहयध्वम्। यदि मयि स्नेहेन आक्रुष्टा इह आगता, तर्हि तद् स्वाभाविकम्; सर्वेषां मयि आकर्षणम् अस्ति। स्त्रीणां परमं धर्मः पत्युः सेवायाः, बान्धवानां रक्षणस्य, पुत्राणां पोषणस्य च। पतिः दुष्चरित्रः, दुर्भाग्यः, वृद्धः, मूढः, रोगी, दरिद्रः वा अपि, सः स्त्रीभिः धर्मकामाभिः न परित्याज्यः। पतिसंगात् अन्येन पुरुषेण संगः साध्वीभ्यः न स्वर्गदः, केवलं निन्द्यः, दुःखदः, भीमः, सर्वत्र गर्हितः। श्रवणेन, दर्शनम्, ध्यानम्, कीर्तनम् वा मयि भक्तिः जायते, न तु केवलं सन्निधिना; अतः गृहं प्रत्यागच्छत। एवमुक्त्वा, गोविन्दस्य कठोरवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः भग्नाशाः, विषण्णचित्ताः, महादुःखेन संतप्ताः। ताः मुखानि मृदुलैः हस्तैः मृज्य, शुष्कोष्ठ्यः, दीर्घनिःश्वासैः क्षीणवर्णाः, भूमौ पादैः रेखाः कृत्वा, अश्रुजलैः स्रवद्भिः स्तनौ अलक्तकाङ्कितौ कृत्वा, मौनं स्थिताः, कृष्णप्रेमविह्वलाः, तं प्रति सर्वकामपरित्यागात् दुःखार्ता, नेत्रे प्रक्षालयन्त्यः, कण्ठे रुद्धस्वरा, किंचित् उचुः। गोप्यः ऊचुः—भगवन्! मा एवम् उग्रं वद; न तव शोभते। सर्वं परित्यज्य तव पादमूलम् आगताः स्मः; भक्तानां पालनं तव धर्मः, मा अस्मान् त्यज, यथा परमपुरुषः मुक्तिकामान् न परित्यजति। धर्मज्ञ! यत् स्त्रीणां पतिसेवादिकं धर्मरूपम् उक्तम्, तदस्तु; परं त्वं धर्मगुरुः, सर्वभूतात्मा, सर्वप्रियः असि। ये बुधाः, ते त्वयि एव प्रेम निवेशयन्ति; पतिपुत्रादयः दुःखदाः, तेषां किं प्रयोजनम्? अतः करुणया पश्य, नः दीर्घकालसंश्रितां आशां मा छिन्द्धि, पद्मलोचन! त्वया हृतचित्ताः स्मः, मनः गृहं न प्रतिनिवर्तते, न हस्तौ कर्मसु प्रवर्तेते, पादौ तव पादयोः न चलतः; कथं व्रजं गच्छेम, किं वा अन्यत् कुर्यामः? प्रिय! त्वदधरसुधया, हासैः, कटाक्षैः, गीतैः च अस्माकं हृदयदाहं शमय; अन्यथा विरहाग्निना दग्धाः, ध्यानयोगेन तव पादमूलम् एव यास्यामः, देहं त्यक्त्वा। पद्मनयन! यदा तव पादपङ्कजयोः स्पर्शः प्राप्तः, यः लक्ष्म्याः अपि क्षणमात्रम् दुर्लभः, तदा अन्यत्र स्थितुं न शक्नुमः, त्वयि एव मग्नाः। लक्ष्मी अपि तव पादरजः इच्छन्ती, उरसी स्थित्वा, सेवितुं प्रयत्नं कृतवती; तव कटाक्षाय, अन्ये देवाः अपि यत्नं कुर्वन्ति; एवं वयं अपि तव पादरजः शरणं गताः। तस्मात् अनुकम्पया पश्य, दुःखनाशन! गृहं परित्यज्य, तव पादसेवां एव वाञ्छयामः; पुरुषश्रेठ! तव हासकटाक्षरूपमधुरस्मितं दृष्ट्वा, हृदयं संतप्तम्; दासीभावेन सेवां दातुम् अर्हसि। तव कपोलयोः केशपाशैः, कुण्डलैः शोभमानम् आननं, अधरसुधां, स्मितकटाक्षं, अभयदायकबाहू, लक्ष्म्याः निवासभूतं वक्षः च दृष्ट्वा, केवलं तव सेवायाः इच्छां कुर्मः।