यथा पुरुषः आत्मानं एकं पश्यति, तथापि दर्पणे च स्वदृशा द्विधा इव दृश्यते, एवं हि अस्माकं अन्तरात्मा अपि तथैव अस्ति। मनः-हंसः अपि जागृतः हंसेन, स्वस्वरूपं प्रत्युपागच्छत्; तेन संशोधनेन स्वस्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बर्हिष्मन्, एषा उपमा आध्यात्मिकरूपेण सूचिता—यतः स भगवान् विश्वसृग् अप्रत्यक्षवर्तिनीषु एव रमते। एवं शरत्कालस्य ताः रजन्यः, मालतीकुसुमैर् अलंकृताः, श्रीभगवान् योगमायाम् आश्रित्य रमणीयता-अनुभवाय काङ्क्षितवान्। तदा सोमः नक्षत्रपतिः मृदुलैः किरणैः पूर्वदिशं रक्ताभाम् अङ्कयन् उदितवान्, साधूनां हृदयानि विशुद्धयन्, प्रियाङ्गनाया दीर्घकालानन्तरम् आगतानिव। तं चन्द्रमण्डलं अपूर्व-संरक्त-कमलवदन-सौन्दर्यसमन्वितं दृष्ट्वा, नवपल्लव-गोकुल-विनिर्मित-वनं च निरीक्ष्य, भगवान् कृष्णः सुगन्धि-सुमधुरं गीतं रमणी-लोचनाभिरामं गायितवान्। तद् गीतं श्रुत्वा, यत् रतिस्नेहं वर्धयत्, व्रजयोषितः कृष्णे मनोहरिताः, अन्यमन्यम् अनवगच्छन्त्यः, यत्र प्रियः तिष्ठति, तत्र जग्मुः, तस्य कुण्डलयोः कम्पनं विलोक्य। काश्चित् दुग्ध-दोहने अपि कार्यं परित्यज्य शीघ्रं ययुः; अन्याः पयः पाचयन्त्यः अपि शिशून् अनभोज्य गृहीत्य गत्वा। अन्याः भोजनं वितरन्त्यः कार्यं परित्यज्य, काश्चित् शिशोः स्तन्यदाने अपि त्यक्त्वा, अन्याः पतिं सेवमाना अपि अपूर्णभोजनं कृत्वा निर्गता। काश्चित् अञ्जनं स्थापयन्त्यः, अन्याः स्नानं कुर्वन्त्यः, काश्चित् नेत्ररञ्जनं विधाय, वसनाभरणेषु अव्यवस्थितेषु, भगवतः समीपं शीघ्रं जग्मुः। पितृभिः, भ्रातृभिः, पतिभिः, बन्धुभिः च वार्यमाणाः अपि, गोविन्देन हृतचित्ताः, न निरोधयितुं शक्याः, मोहिता इव। काश्चित् गोप्यः गृहे स्थिता, गन्तुं अशक्ता, कृष्ण-स्मरणे निमग्नाः, नेत्राणि निमील्य तं ध्यानं कृत्वा। प्रियविरह-दुःखेन पीडिता, तासां तिव्र-तापः सर्वमङ्गलं अपोह्य, ध्यानयोगेन अच्युतं समागता, तेन सुखेन सर्वं अमंगलं निःसृतम्। सर्वात्मना साक्षात् प्रियतमे अपि भावेन संलग्नाः, ताः प्रकृतिसम्बन्धेन देहं त्यक्त्वा, बन्धनं क्षिप्रं विनिर्मुक्ताः। अथ पारिक्षित् राज्ञा पृष्टम्—"हे मुनिश्रेष्ठ, व्रजस्त्रियः कृष्णं परमप्रियं इति अवगच्छन्, न तु ब्रह्म; गुणासक्तचित्तानां गुणप्रवाहनिवृत्तिः कथं सम्भवति?" इति। शुक उवाच—"एषा पूर्वमेव उक्ता, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि परमगतिं प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेषी मुक्तिं आप्नोति, तत्र भगवद्भक्ताः किमु न स्युः?" "परमपुरुषः, अव्ययः, अचिन्त्यः, गुणातीतः, गुणात्मा च, जनानां हिताय अवतीर्यते। ये कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यं, सौहार्दं वा हरौ नित्यं योजयन्ति, ते तस्मिन्नेव लीयन्ते। अतः, हे राजन्, अत्र न विस्मयोक्तव्यः, अजो योगेश्वराणां नाथः कृष्णः एव एषां मोक्षदः।" एवं व्रजस्त्रियः आगतान् दृष्ट्वा, वाक्पतिः भगवान् मधुरया गिरा ताः मोहयन् अवदत्—"स्वागतम्, भाग्यवत्यः! किं करवाणि? किम् व्रजे सर्वं कुशलम्? आगमनस्य हेतुम् उक्तुम् अर्हथ। एषा रात्रिः भीषणा, भीषणमृगैः सेविता; तस्मात् व्रजं प्रत्यागच्छत, नात्र स्थेयम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयः च, युष्मान् अन्विष्यन्ति; तान् न खेदयत।" "वनं पुष्पैः भूषितम्, चन्द्रेण विराजितम्, यमुनां च सुरभिसंवहिता व्रजम् अपि दृष्ट्वा, विलम्बं मा कुरुत; स्वगृहं प्रत्यागच्छत। पतिं भक्त्या सेवध्वम्; वत्साश्च, शिशवः च रुदन्ति—तान् पाययत, दुग्धं च दोहयत। यदि मयि गाढस्नेहेन आगता, एषः स्वाभाविकः; सर्वाणि भूतानि मयि आकर्ष्यन्ते।" "स्त्रीणां परमधर्मः पतिं भक्त्या सेवितुम्, बान्धवान् च पालयितुम्, पुत्रान् च पोषयितुम्। पतिः दुष्टः, दारिद्र्ययुक्तः, वृद्धः, मूढः, रोगी, वा स्यात्, अपि च, स्त्रीभिः धर्मकामाभिः न परित्याज्यः। पतिव्यतिरिक्तेन संगमः स्त्रीणां न स्वर्गदः, केवलं अपकीर्तिदः, दुःखदः, भयदः, सर्वत्र निन्दितः।" "शृण्वन्, पश्यन्, ध्यायन्, गायन् वा माम्, भक्तिः जायते; न तु संनिध्येन; अतः, गृहं प्रत्यागच्छत।" इति। एतद् गोविन्दस्य कठोरं वचनं श्रुत्वा, गोप्यः आशाभङ्गात् विषण्णाः, महतीं चिन्तां जग्मुः। ताः मुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्कोष्ठ्यः, निश्वासैः क्षीणवर्णाः, पादैः भूमिं लीलया लिखन्त्यः, अश्रु-रजः-कुङ्कुमलेपितस्तन्यः, मौनिन्यः, भगवतः विरहक्लेशेन क्लान्ताः, तं प्रियं चिन्तयन्त्यः, नेत्रे परिमृज्य, कण्ठगद्गदया गिरा किञ्चिद् ऊचुः। गोप्यः ऊचुः—"मा स्म तथा वद, भगवन्! न एषः तव स्वभावः। सर्वं परित्यज्य, तव पादमूलम् आगताः स्मः। भक्तवत्सल! मा अस्मान् कठोरवाक्यैः परित्यज, यथा मोक्षकामानां पुरुषः न परित्यजति।" "त्वं धर्मज्ञः असि, यत् स्त्रीणां धर्मः पतिसेवना, पुत्रपोषणं, बान्धवपालनं। तथापि, त्वं धर्मविदाम् आचार्यः, आत्मन्येव प्रियतमः, सर्वभूतात्मा, सखा च।" "ये विवेकिनः, ते त्वयि एव प्रेम स्थापयन्ति; पतयः, पुत्राः, अन्ये च दुःखदः स्युः। अतः, अनुग्रहम् कुरु, परमेश्वर! न चिरं यद् आशां त्वयि स्थापयामः, तां मा छिन्धि, पद्मलोचन!" "मनांसि त्वया हृतानि, गृहं प्रत्यागन्तुं न शक्नुमः, न च गृहकार्येषु प्रवृत्तिः; पादौ तव पादाभ्याम् न निवर्तेते। कथं व्रजं गच्छेम, किम् अन्यत् कुर्यामः?" "प्रिय, अस्मान् तव अधरसुधया, हास्यैः, कटाक्षैः, मधुरगीतैः, हृदयदाहशमनैः सिञ्चय; अन्यथा, विरहाग्निना दग्धाः, त्वत्स्मरणेन तव पादौ गमिष्यामः, देहं त्यक्त्वा।" "पद्मनयन! तव पादयुगलं, यत् क्षणमात्रं लक्ष्मीः अपि प्राप्य, अन्यत्र स्थितुं न शक्नोति, तस्मात् त्वयि एव मोहिता वयम्।" "लक्ष्मीः अपि तव पदधूल्यर्थम् स्पृहयन्ती, वक्षसि स्थित्वा अपि, सेवितुं इच्छति; तव कटाक्षार्थम् अन्ये देवाः अपि यत्नं कुर्वन्ति। एवं वयं अपि तव पादरजः शरणं गताः।" "अतः, अनुग्रहम् कुरु, दुःखनाशन! गृहं परित्यज्य, तव पादसेवानैव आगताः स्मः। नरश्रेष्ठ, तव स्मित-कटाक्ष-रूप-सौन्दर्येण दग्धहृदया अस्माकं, तव दासीसेवां प्रयच्छ।" एवं श्रीमद्भागवते एकस्मिन्निव प्रवाहेण कथा प्रवहति।