स हंसः तदा स्वसखायं सम्बोधयन् एवमुवाच—“त्वं न वैदर्भ्याः कन्या, नायं वीरस्तव सखा, नापि त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेण बद्ध्वा त्वां ररक्ष। मया एव निर्मिता एषा मोहमयी माया, येन त्वं पुरुषं पुण्यशीलां च स्त्रीं सत्यमिव पश्यसि; न तौ सत्यम्, यथा हंसौ द्वौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वं च नान्यौ, त्वमेवाहम्, इति विद्धि सखे; न हि पण्डिताः अस्माकं मध्ये किंचित् दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतमम्। यथा कश्चित् आत्मानं एकं पश्यति, तु दर्पणे स्वदृशा च द्वौ इव, एवं अस्माकं अन्तरात्मा। एवं हंसः मनसो हंसं प्रबोध्य स्वस्थानं प्रतिनिवृत्तः; तेन शोधनं प्राप्य स स्मृतिं नष्टां पुनः अवाप्तवान्। एवं ब्रह्मरूपेणोक्तं तात, यतो भगवान् विश्वसृग् अप्रत्यक्षवृत्तिं रमते। एवं तु भगवान् शरद्रात्रौ कदम्बमाल्यसौरभ्यविभूषितासु रजनिषु स्वयोगमायया रमणाय चकार। तदा चन्द्रः ताराधिपः सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिगन्तं रक्तिमायाम् आलिप्य, पुण्यजनानां हृदयानि विशदयानि कृत्वा, प्रियस्य चिराद् आगमनेन इव, उदितः। अविच्छिन्नचन्द्रमण्डलमिव, नवकुङ्कुमरागेण स्फुरन्तं, पद्ममुखं यथा, वनं च नवनीतानुगैः वत्सैः शुशोभितं दृष्ट्वा, भगवान् रम्यलोचनाभिः स्त्रीभिः प्रियाणां कृते मधुरं गीतं जगौ। तद्गीतश्रवणेन, प्रेमवर्धनं तेन, कृष्णवशीकृतचित्ताः व्रजस्त्रियः, परस्परमविज्ञाय, यत्र प्रियः तिष्ठति तत्र अगच्छन्, तस्य कर्णाभरणानि चञ्चलानि बभूवुः। काचित् दुग्धदोहने प्रवृत्ता अपि, कर्म न समाप्त्य, शीघ्रं गन्तुम् उत्सुकाः; अन्याः पयः पाका उपरि स्थापयित्वा, अपत्यं न पाययित्वा, शीघ्रं प्रस्थिताः। काचित् भोज्यं वितरन्त्यपि, कर्म त्यक्त्वा; काचित् शिशुं पाययन्त्यपि, तं त्यक्त्वा; अन्याः पतिं सेवमाना अपि, भोजनं न समाप्त्य, त्वरया जग्मुः। काचिद् अनुलेपनं कुर्वन्ती, अन्याः स्नानं, अन्याः नेत्ररञ्जनं च, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, शीघ्रं कृष्णस्य समीपं जग्मुः। पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बान्धवानां च निग्रहात् अपि, गोविन्देन चित्तं हृतम्, न ताः निरोधयितुं शेकुः, मोहिता एव। काचिद् गृहे स्थित्वा, निर्गन्तुं अशक्ता, कृष्णस्मरणपरायणा, नेत्राणि निमील्य, तं ध्यानयामास। प्रियवियोगदुःखेन तप्यमानाः, तासां महती क्लेशः सर्वमशुभं अपोह्य, ध्यानयोगेन अच्युतसङ्गमं प्राप्य, तेनानन्देन सर्वमलिनता नष्टा। सर्वात्मना परमात्मना सङ्गम्य, प्रियभावेनापि, गुणमयदेहं त्यक्त्वा, बन्धनं तासां तत्क्षणाद् विनष्टम्। राजा पारिक्षित् उवाच—“भगवन्, व्रजस्त्रियः कृष्णं परमप्रियं मन्यमानाः, न ब्रह्मेत्येव; कथं तासां गुणेषु मनः स्थितं सत्त्वप्रवाहं निवारयेत्?” शुक उवाच—“एतत् पूर्वमेवोक्तं, यथा दुष्टः शिशुपालोऽपि सिद्धिं प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेषी मुक्तिम् अवाप्तवान्, तत्र भगवत्परायणानां किं पुनः?” जनानां परमं श्रेयः स्यात् इति, अयम् अक्षरः, अनन्तः, गुणातीतः, सर्वगुणात्मा, भगवान् स्वयम् अवतीर्यते। ये जनाः निरन्तरं कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यं, सौहार्दं वा हरौ निवेशयन्ति, ते तस्मिन् एव लीयन्ते। तस्मात्, अच्युतस्य योगेश्वरस्य जन्मनः, एषा मुक्तिः प्राप्ता इति, न विस्मयः कार्यः। एवं व्रजस्त्रीयः कृष्णं समीपमागताः दृष्ट्वा, भगवान् वाक्चतुरः मधुरया वाचा ताः मोहयन् उवाच। भगवान् उवाच—“स्वागतम्, भगिन्यः! किं करवाणि वो हितम्? किम् व्रजे सर्वं कुशलम्? आगमनकारणं ब्रूत। अयं रात्रिः भीषणरूपा, मृगैः भीमैः आविष्टा; व्रजं प्रतिगच्छत, सुभगाः, न हि अत्र स्थेयं उचितम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयः च, वः अन्वेषन्ति, न च प्राप्नुवन्ति; बान्धवानां दुःखं मा कुरुत। वनं पुष्पैः विभूषितं, चन्द्रप्रभया दीप्तं, यमुनां च नवपल्लवशाखास्पर्शवायुविशालां दृष्ट्वा, इदानीं विलम्बं मा कुरुत, गोकुलं प्रतिगच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवः च क्रोशन्ति, तान् पाययत, दुग्धं दूहत। अथवा, मयि गाढस्नेहेन आकृष्टाः, आगता इति; सर्वेषां मयि आकर्षणं स्वाभाविकम्। स्त्रीणां धर्मः पत्यौ श्रद्धया सेवा, बान्धवानां संरक्षणं, पुत्रपोषणं च। दुष्टः, दारिद्र्यवान्, वृद्धः, मूढः, रोगी, वा पतिः स्यात्, धर्मकामाभिः स्त्रीभिः स न परित्यज्यः। स्त्रीणाम् अन्यपुरुषसङ्गः स्वर्गदः न, केवलं निन्द्यः, दुःखदः, भयकरः, सर्वत्र गर्हितः। मयि श्रवणेन, दर्शनात्, ध्यानात्, गीतात्, भक्तिरेव जायते, संसर्गेण न तावत्; तस्मात् गृहं प्रतिगच्छत। इति गोविन्दस्य कठोरं वचनं श्रुत्वा, व्रजस्त्रियः निराशाः, महतीं चिन्तां जग्मुः, दुःखेन पीडिता अपि। ताः स्वमुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्काधराः, श्वासैः क्लान्ताः, भूमौ पादैः रेखाः कुर्वन्त्यः, अश्रुपूर्णस्तनरागमिश्रिताभरणधूल्याः, मौनं स्थापयन्त्यः, कृष्णप्रियविरहदुःखेन क्लिष्टाः, नेत्रैः अश्रुपूरितैः, कण्ठेन गद्गदेन, किंचित् वाक्यम् ऊचुः। ताः ऊचुः—“मा एवं वद, नाथ! न तव योग्यं; सर्वं हित्वा तव पादमूलम् आगताः स्मः, भक्तवत्सल! मा नो त्यज, यथा मुक्तिकामानां पुरुषः परमः न परित्यजति। धर्मवित् त्वं यत् स्त्रीणां धर्मः पत्यादिसेवेत्युक्तम्; तथास्तु, नाथ! त्वं हि धर्मगुरुः, त्वमेव प्रियतमः, सर्वदेहिनां सखा, आत्मा च। ये बुधाः, त्वयि एव प्रेम निवेशयन्ति, सदा; पतिपुत्रादयः दुःखदाः, तस्मात् त्वं नः कृपां कुरु, न हि प्रीतिं छेदय, पद्मनाभ! त्वया हृतचित्ताः, न गृहं प्रतिनिवर्तन्ते, न गृहकर्मसु हस्ताः प्रवर्तन्ते, न पादौ तव पादाद् यान्ति; कथं व्रजं गच्छेम, किं चान्यत् कुर्यामः? प्रिय, तव अधरामृतरसेन, हास्येन, कटाक्षैः, मधुरगीतैः, अस्माकं हृदयदाहं शमय; अन्यथा, विरहाग्निना दग्धाः, त्वत्पादं ध्यानयित्वा, देहं त्यक्त्वा, तव समीपं यास्यामः।