तत्र त्वं, हे प्रभो, रामस्पर्शेन प्रमुदितः स्मृतिश्रवणयोः विनष्टयोः स्थितः, तस्य संगात् त्वं एवं पतितां दशाम् अवाप्यः। न त्वं विदर्भस्य तनया, नायं वीरः तव मित्रम्; न च त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेण बद्धः आसीत्। एषा मया कृतः माया, येन त्वं नरं च साध्वीं च सत्यम् इति मन्यसे; न तयोः किञ्चिदस्ति, यथा हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वं अस्मि, त्वं च मत्तो नान्यः; त्वमेव अहम् इति विद्धि, सखे; पण्डिताः अस्माकं मध्ये किंचित् दोषं न पश्यन्ति। यथा एकः पुरुषः आत्मानं एकं पश्यति, तथापि दर्पणे च स्वदृष्टौ द्वौ इव, एवं अस्माकं अन्तःस्वभावः। एवं हंसः मनसः, हंसेन प्रबोधितः, स्वस्थानं प्रतिपेदे; तेन संशोधनेन सः स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। एतत्, हे बर्हिष्मन्, आत्मज्ञानरूपेण उपाख्यातम्; भगवतः हि परोक्षप्रियः सृष्टिकर्ता। ततः भगवान्, शरत्कालरजनीः मल्लिकापुष्पैः विभूषिताः दृष्ट्वा, स्वयोगमायया रमणीयं कर्तुम् इच्छन् अभवत्। तदा चन्द्रः, तारानां नृपतिः, मृदुलरश्मिभिः पूर्वदिकं रक्तिम्ना सिञ्चन्, पुण्यात्मनां हृदयानि विशोधनं कृत्वा, प्रियः चिराद् इव अभवत्। सः, पूर्णचन्द्रमण्डलम् इव नूतनकुङ्कुमरागेण विमलम्, पद्मवदनप्रभं दृष्ट्वा, नवनीतगवां वनं च शोभितम्, सुमधुरं मनोहरं गीतं रमणीनेत्राभिरामाणां स्त्रीणां कृते जगौ। तस्य गीतस्य श्रवणेन, या प्रेमवर्धनम् अकुरुत, गोप्यः कृष्णे मनः आकृष्टाः, अन्या अन्यम् अनवेक्ष्य, यत्र प्रियः स तिष्ठति, तत्र साभरणकुण्डलाः मिलित्वा आगच्छन्। काचित् दुग्धमुत्सृज्य, काचित् पयसि अग्निस्थे अपि शिशून् अनभ्यवहार्य, शीघ्रं गताः; काचित् भोज्यं दत्त्वा, काचित् शिशुं पाययन्त्यपि, काचिद् पतिं सेवमाना अपि, भोजनं अनवसाने एव त्वरिताः। काचिद् अञ्जनं धारयन्ती, काचिद् स्नानं कुर्वन्ती, काचिद् नेत्ररञ्जनं कृत्वा, वस्त्रालंकारविस्मृताः, शीघ्रं कृष्णस्य समीपं जग्मुः। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बन्धूनां च निग्रहेण वारिताः, गोविन्देन मनः हृताः, ताः न निवारयितुं शक्याः, मोहिता इव। काचिद् गृहे स्थिता, निर्गन्तुं अशक्ता, कृष्णस्मरणेन मनसा तम् ध्यानयन्त्यः, नेत्राणि निमील्य, तत्रैव स्थिताः। ताः प्रियवियोगदुःखेन अतिदुःखिता, तद्भावदाहेन सर्वमङ्गलानि क्षालयन्त्यः, ध्यानयोगेन अच्युतसङ्गमम् अवापुः; तेनानन्देन सर्वदुःखानि नश्यन्ति। परमात्मना सह संगम्य अपि, प्रियभावेन, ताः सत्त्वरजस्तमांसि निर्मुच्य, बन्धनं क्षणेन त्यक्तवन्त्यः। अथ पारिक्षित् राजा पप्रच्छ—"हे मुनिवर, गोप्यः कृष्णं परमप्रियं मन्यमानाः, ब्रह्म न; गुणेषु एव ताः मनः स्थापयन्त्यः, कथं गुणप्रवाहनिवृत्तिः अभवत्?" शुक उवाच—"एतत् पूर्वमेव उक्तं, यथा दुरात्मा शिशुपालो अपि सिद्धिं प्राप्तः; हृषीकेशद्वेषी अपि मुक्तिं लभते चेत्, भक्ताः तु कियदधिकं?" लोके हिताय, हे नृप, स भगवान्, अक्षरः, अनन्तः, त्रिगुणातीतः, सर्वगुणात्मा, प्रकटते। ये हि सदा कामक्रोधभयमोहस्नेहसौहृदैः हरौ मनः स्थापयन्ति, ते तत्रैव लीयन्ते। अतः, हे राजन्, एतस्मिन् न विस्मयः; योगेश्वराधीशेन अजेन कृष्णेनैव एषा मुक्ति लभ्यते। ताः गोप्यः भगवन्तं समीपं आगच्छन्त्यः दृष्ट्वा, स भगवान् मधुरवचनैः ताः मोहयन् इदं उवाच। "स्वागतम्, भाग्यवत्यः! किं ते प्रियं करवानि? किम् सर्वं व्रजे कुशलम्? आगमनस्य हेतुः कथ्यताम्। एषा रात्रिः भीषणस्वरूपा, मृगैः समाक्रान्ता; व्रजं प्रतिगच्छत, सुमध्यमाः, अत्र स्थातुं न उचितम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च, भवन्त्यः अन्वेषन्ति, न लभन्ते; स्वजनान् दुःखितान् मा कुरुत। द्रष्टं पुष्पितवनं, चन्द्रप्रभया शोभितम्, यमुनां च, यत्र वातः नवमल्लिकाभिः गच्छति। इदानीं विलम्बं मा कुरुत, गोकुलं प्रतिगच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवश्च रुदन्ति, तान् पाययध्वम्, दुग्धं च दोहनं कुरुत। यदि वा मयि महती स्नेहवशात् आगत्य, तद् अपि स्वाभाविकम्; सर्वभूतानि मयि आकर्षन्ते। स्त्रीणां धर्मः, पतिसेवना, स्वजनसंरक्षणं, पुत्रपोषणं च। पतिः दुष्टः, दारिद्र्यवान्, जरा, मन्दबुद्धिः, व्याधितो वा स्यात्, स्त्रीभिः धर्मकामाभिः न त्याज्यः। परपुरुषसङ्गः पतिव्रतानां न स्वर्गदः, केवलं निन्द्यः, दुःखदः, भीषणः, सर्वत्र गर्हितः। मयि श्रवणदर्शनस्मरणकीर्तनैः भक्तिः जायते, न तु समीपवासात्; अतः गृहं प्रतिगच्छत।" इति श्रीगोविन्दस्य तीक्ष्णवचनानि श्रुत्वा, गोप्यः आशाभङ्गेन दुःखिता, मोहाविष्टाः, अनुतापं जग्मुः। ताः मुखानि प्रक्षालयन्त्यः, शुष्कोष्ठ्यः, दीर्घश्वासैः शिथिलाः, पादैः भूमौ रेखाः कुर्वन्त्यः, अश्रुभिः स्तनौ रक्ताभरणैः सिक्तौ कृत्वा, मौनम् आस्थिताः, कृष्णप्रेमविह्वलाः, तं विना अन्यकिञ्चनत्वम् अनुभूय, नेत्रे परिमृज्य, कण्ठं रुद्धं कृत्वा, किंचित् अवदन्। गोप्यः ऊचुः—"मा एवं क्रूरं भाषस्व, भगवन्! न ते उचितम्; सर्वं त्यक्त्वा तव पादमूलम् आगताः स्मः। भक्तान् पालय, मा परित्यज—यथा मुक्तिकामानां परमपुरुषः न परित्यजति। धर्मज्ञ, स्त्रीणां धर्मः पतिसेवना इत्युक्तं त्वया; तथास्तु। तथापि, धर्मविदां त्वं एव प्रियतमः, सर्वात्मा, सर्वमित्रम्। ये त्वां नित्यप्रियं जानन्ति, तेषां पतिपुत्रादयः दुःखदाः किम्? अतः, भगवन्, कृपां कुरु, नः दीर्घकालनिर्मितां आशां मा छिन्धि, पद्मनयन। त्वया हृतचित्ताः, गृहं प्रत्यागन्तुं न शक्नुमः, न च कर्मसु प्रवृत्तिः; पादयोः अपि तव चलनम् न शक्यते। कथं व्रजं गच्छेम, किं वा अन्यत् कुर्यामः?