एवं पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्षाः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चविधा प्रकृतिः—एषा स्त्रीणां निवासः। तत्र पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः, अग्निः अन्नं च कक्षाः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। विपणिः क्रियाशक्तिः; प्रकृतिः अव्यया; शक्त्यधिपः स एव पुरुषः, यः प्रविश्य अपि न वेद। तत्र त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदितः स्म, स्मृति-श्रवणयोः हानिः अभवत्; तस्य संगात् त्वं, प्रभो, एतादृशं अधमं स्थितिं प्राप्तः। न त्वं विदर्भस्य कन्या, नायं नायकः तव मित्रम्; न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेन सीमितः। एषा मया निर्मिता माया, यया त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् इति मन्यसे; न तयोः सत्यम्, यथा हंसद्वयं अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वम्, त्वं नान्यः मत्; त्वमेव अहम्—एतत् बोधस्व, मित्र; ज्ञाः न किञ्चित् दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतमम्। यथा आत्मा एकः, परन्तु दर्पणे स्वदृष्टौ द्वौ इव दृश्यते, एवं अस्माकं अन्तरात्मा। एवं मनःहंसः हंसेन जागृतः स्वस्थितिं प्राप्नोत्; तया शुद्ध्या स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बार्हिष्मन्, एषा अध्यात्मतः अप्रत्यक्षरूपेण दर्शिता; यतः भगवान् अप्रत्यक्षे रमते। ततः भगवाञ् शरद्-रात्रीन् मल्लिका-पुष्पैः शोभिताः दृष्ट्वा, योगबलं आश्रित्य रमितुम् इच्छन् अभवत्। तदा चन्द्रः तारागणाधिपः, सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तवर्णेन अलङ्कृत्य, उदितः, पुण्यजनानां हृदयानि शुद्धयन्, प्रियः दीर्घकालात् आगतः इव। भगवाञ् पूर्णचन्द्रं पद्ममुखं, नवकुंकुमरञ्जितं, वनं च क्रीडतीनां गवां शोभितं दृष्ट्वा, सुगानं मधुरं रम्यं स्त्रीणां लोचनानां आकर्षणाय गायन्। तस्य गीतं श्रुत्वा, यत् कामवृद्धिं करोति, व्रजयोषितः कृष्णे मनः आकृष्टम्, एकत्र समागमन्, अन्योन्यं न जानन्त्यः, यत्र प्रियः कुण्डलयुग्मं कम्पयन् स्थितः। काश्चित् दुग्धं दोहनं त्यक्त्वा, अधः कार्यं अपि परित्यज्य, शीघ्रं गन्तुम् उत्सुकाः; अन्याः सुतान् अन्नं न दत्त्वा, पाकस्थं दुग्धं त्यक्त्वा, त्वरिताः। काश्चित् भोजनं सेवमानाः, कार्यं परित्यज्य, काश्चित् शिशुं पालयन्त्यः, तं त्यक्त्वा; अन्याः पतिं सेवमानाः, भोजनं न समाप्त्य, त्वरिताः। काश्चित् अञ्जनं योजयन्त्यः, काश्चित् स्वशरीरं शुद्धयन्त्यः, काश्चित् नेत्राणि चित्रयन्त्यः, वस्त्राभरणानि विक्षिप्तानि, कृष्णं प्रति शीघ्रं धावन्त्यः। पितृभिः, भ्रातृभिः, पतिभिः, बन्धुभिः निवार्यमाणाः अपि, गोविन्देन हृत-हृदया, निरोधयितुं न शेकुः, मोहिता इव। काश्चित् गोप्यः गृहात् निर्गन्तुं न शक्ता, अन्तः स्थित्वा, कृष्णं चिन्तयन्त्यः, नेत्राणि निमील्य, तं ध्यायन्त्यः। प्रिय-वियोगदुःखेन क्लिष्टाः, तेषां तिव्रदुःखेन सर्वमङ्गलं प्रक्षालितम्; ध्यानात् अच्युतं प्राप्ताः, तया सानन्द्याः सर्वदुःखं विनष्टम्। भगवद्-संयोगेन, प्रियभावेन अपि, ताः त्वरितं गुणमयं देहं त्यक्त्वा, बन्धनं क्षिप्रं नष्टम्। राजा परीक्षित् पप्रच्छ—हे मुने, व्रजयोषितः कृष्णं परमप्रियं जानन्त्यः, न ब्रह्म; गुणेषु स्थिरमनसः कथं गुणप्रवाहः निवृत्तः? शुकः उवाच—एतत् पूर्वं ते उक्तम्, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिं प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेष्टा मोक्षं प्राप्तः, तदा भगवद्भक्ताः कथं न? लोकानां श्रेयः साधयितुं, हे राजन्, परमात्मा—अव्ययः, अनन्तः, गुणातीतः, गुणात्मा च—स्वयं प्रकटितः। ये कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहम्, ऐक्यम्, सौहार्दं वा हरौ निरन्तरं योजयन्ति, त एव तस्मिन् लीयन्ते। अतः, हे राजन्, एतस्मात् विस्मयः न कर्तव्यः; कृष्णेन योगेश्वराधिपेन एव मोक्षः लभ्यते। व्रजयोषितः समीपं आगच्छन्त्यः दृष्ट्वा, भगवान् वाचस्पतिः मधुरया वाचा ताः मोहयन् उवाच। भगवान् उवाच—स्वागतम्, भाग्यवत्साः! किं करवानि? व्रजे सर्वं कुशलम्? आगमनस्य कारणं वदत। एषा रात्रिः भीषणा, विकटैः पशुभिः सेविता; व्रजं प्रत्यागच्छत, तन्वीः, अत्र स्थातुम् उचितम् न। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयः च वः अन्वेषयन्ति, न लभन्ते; बान्धवानां चिन्ता न कुर्यात। वनं पुष्पैः शोभितम्, चन्द्रेण दीप्तम्, यमुना च सुगन्धिवायुना वृक्षेषु क्रीडन्त्याः दृष्टम्। अतः विलम्बः न कर्तव्यः—ग्रामं प्रत्यागच्छत, पतिं सेवत, वत्सान् शिशून् च पालयत, दुग्धं पिबत। यदि मम स्नेहेन आगताः, तद् स्वाभाविकम्; सर्वे मयि आकर्ष्यन्ते। स्त्रीणां परमधर्मः पतिं सेवितुम्, बान्धवान् पालयितुम्, शिशून् पोषयितुम्। पतिः दुष्टः, दारिद्र्यवान्, वृद्धः, मन्दः, रोगी वा, स्त्रीभिः धर्मकामाभिः न त्याज्यः। पतिव्यतिरिक्त-संयोगः स्त्रीणां न स्वर्गं ददाति, केवलं निन्दां, अल्पं दुःखम्, भीषणम्, सर्वत्र गर्हितम्। श्रवणं, दर्शनं, ध्यानं, गीतं वा मयि भक्तिं जनयति; न तावत् सन्निधिः; अतः गृहं गच्छत। एवं गोविन्दस्य कठोरवचनं श्रुत्वा, गोप्यः आशाभङ्गे दुःखिता, घोरशोकं प्राप्ताः। ताः मुखं मृगयन्त्यः, शुष्कोष्ठीः, श्वासैः क्लिष्टाः, पादैः भूमिं चिह्नयन्त्यः, स्तनौ अश्रुबिन्दुभिः कुङ्कुमेन च लिप्तौ, मौनं स्थिताः, दुःखभारवशात् प्रियं कृष्णं स्मरन्त्यः, तस्यार्थे सर्वकामान् त्यक्त्वा, अश्रुपरिम्लितनेत्राः, गद्गदस्वराः, भक्त्या किंचित् उचुः। गोप्यः ऊचुः—मा एवं कष्टं वद, प्रभो! न ते युक्तम्। सर्वं परित्यज्य, तव पादयोः आगताः स्म; भक्तान् पालय, नस्त्यज, यथा परमात्मा मुक्तिकामान् न त्यजति।