नारायण उवाच— हे महाभाग! पूर्वं त्वं चाहं च हंसरूपिणौ मित्रे समं मानससरोवरनिवासिनौ सहस्रसंवत्सराणि विना विरहं किञ्चिदपि न प्राप्नुवः। ततः त्वं मां परित्यज्य, हे सखे, मनसि संसारीभावं कृत्वा पृथिव्यां गतः, तत्र विचरन् काचित्स्त्रीकृतं स्थानं दृष्टवान्। तत्र पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एको रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट्कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चात्मिका प्रकृतिश्च—एषा स्त्रीणां निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः, अग्निश्चान्नं च कक्ष्याः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। विपणिः कर्मशक्तिः, प्रकृतिरव्यया, शक्तिपतिः स एव प्रविष्टः पुरुषः, स तु न जानाति। तत्र त्वं रामस्पर्शेन स्पृश्यमानः प्रमुदितः, स्मृतिश्रवणयोः नाशं प्राप्य, तस्मात्संयोगात्, हे प्रभो, अधःपतितां दशां प्राप्नुत। न त्वं विदर्भराजदुहिता, नायं वीरस्तव मित्रम्, न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवमे द्वारे तया बद्धः। एषा मया निर्मिता माया यया त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यमिव पश्यसि; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ आत्मनौ गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं च नान्यो मत्तः; त्वमेव अहम्—इति विद्धि, हे सखे; पण्डिताः न किञ्चिदपि दोषं पश्यन्ति नः मध्ये। यथा कश्चित्प्रतिबिम्बे स्वं द्वितीयं पश्यति, तथा आत्मनः स्वदर्शनं च, एवं नः अन्तरात्मा। एवं मानसहंसः हंसेन प्रमोदितः स्वस्थानं प्राप्तः, तेन शुद्ध्या स्मृतिं प्राप्तवान्। एषा ते, हे बर्हिष्मन्, आत्मविद्या परोक्षरूपेण दर्शिता; भगवान् हि परोक्षप्रियः। एवं श्रीभगवान् शरत्कालरजनीः कदंबमल्लिकाविकसिताभिः शोभिताः दृष्ट्वा, स्वयोगमायया रमायितुमिच्छन्। तदा चन्द्रः, तारागणपतिः, मृदुलरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तिम्ना अलङ्कृत्य उदितः, स धर्मात्मनां हृदयानि शुद्धयन्, प्रियस्य चिरदर्शिनः स्नेहमिव जनयन्। तमेकचन्द्रमण्डलम्, नवपद्मवदनप्रभं, नवकुङ्कुमरञ्जितम्, नवनीतानुग्रहितं वनेन सह दृष्ट्वा, गोप्यः कान्तारमणीयगानं श्रुत्वा, यत्र स प्रियः कुण्डलावलम्बितः स्थितः, तत्र एकत्र समागताः। काचित् दुग्धं पातुम् आरब्धा, अधः कृत्वा त्वरया जगाम; काचित् पक्त्वा दुग्धं, अपत्यं न पाययित्वा, शीघ्रं निर्गता। काचित् भोजना उपस्थाप्य, काचित् शिशुं पाययन्ती, काचित् पतिं सेवमाना, भोजनं न समाप्त्य, त्वरया निर्गता। काचित् अञ्जनं कृत्वा, काचित् स्नानं, काचित् नेत्रेषु रञ्जनं, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, श्रीकृष्णस्य समीपं त्वरिताः। पित्रा, भ्रात्रा, पत्या, बन्धुभिः वार्यमाणाः, हृतचित्ताः गोविन्देन, ताः निवारयितुं न शक्यन्ते, मोहिताः। काचित् गृहे स्थातुं न शक्ता, अन्तः एव स्थित्वा, कृष्णचिन्तया निमग्नाः, नेत्राणि निमील्य तं ध्यायन्ति। प्रियविरहदुःखेन संतप्यमानाः, तासां तद्विषयक्लेशः सर्वमशुभं क्षालयन्, ध्यानयोगेन अच्युतं संगम्य, तद्भावानन्देन सर्वमङ्गलं प्राप्ताः। परमात्मन्येकभावेन संगम्य अपि प्रियभावेन, ताः सत्त्वादिगुणमयं देहम् उत्सृज्य, बन्धनं छित्त्वा, मुक्तिम् अलभन्त। राजा परीक्षित् उवाच— भगवन्, गोप्यः कृष्णमात्मनः परमप्रियं मन्यमानाः, न ब्रह्म; तासां गुणेषु स्थितचित्तानां, कथं गुणप्रवाहनिवृत्तिः? शुक उवाच— एतत् पूर्वं प्रतिपादितम्; यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिं प्राप्नोत्; यः द्वेष्टि हृषीकेशं स अपि मुक्तिं प्राप्नोति, तर्हि भक्ताः किं पुनः? भगवान् हि, जनानां हिताय, अक्षरः, अमेयः, निर्गुणः, सर्वगुणात्मा, अवतरति। ये निरन्तरं कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यम्, सौहार्दं वा हरौ युञ्जते, ते तस्मिन्नेव लीयन्ते। अतः, एषा विस्मयः न कर्तव्यः; अजातशत्रुना योगेश्वराधिपेन कृष्णेनैवं मुच्यते। तासां व्रजस्त्रीणां समीपं समागतानां, भगवान् मधुरया वाचा ताः मोहयन्, इदं प्रोवाच— "स्वागतम्, भाग्यवत्यः! किं करवाणि? सर्वं कुशलम् वा व्रजे? आगमनकारणं कथयत। रजनीयं भयंकररूपा, मृगैः समाकीर्णा; व्रजं प्रतिनिवर्तध्वम्, नारीणां इह स्थाने न युक्तम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च, वः अन्विष्यन्ति; तान् दुःखं मा कार्षीत। वनं पुष्पैः शोभितम्, चन्द्रेण दीप्तम्, यमुनायाश्च वातः सुमनः पुष्पैः आलिङ्गितः—इदं सर्वं दृष्टम्। अतः विलम्बं मा कुरुत; गृहम् प्रतिगच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवः च रोदन्ति—तान् पाययत, दुग्धं पातयत। यदि मयि स्नेहेन आगता, तदपि स्वाभाविकम्; सर्वस्य मयि आकर्षणम्। स्त्रीणां धर्मः पतिसेवना, बन्धुनां रक्षणं, शिशूनां पोषणम्। दुष्टः, दरिद्रः, वृद्धः, मूर्खः, रोगी, पतितः अपि पतिः, धर्मकामाभिः स्त्रीभिः न परित्याज्यः। अन्यस्य पत्या संगमः स्त्रीणां स्वर्गाय न, केवलं अपकीर्तिः, दुःखम्, भीः, सर्वत्र निन्द्यः। श्रवणदर्शनमननकीर्तनैः मयि भक्तिः जायते, न तु सन्निध्येन; अतः गृहम् प्रतिगच्छत।" एवं गोविन्दस्य कटोरवचनानि श्रुत्वा, व्रजस्त्रियः भग्नाशाः, दुःखसागरं पतिताः, मूर्च्छिताः।