स्निग्धया, श्रद्धया च, कथा आरभ्यते— सखा प्रियः स्मरति वा आत्मानं? यदा सः मम अज्ञातः सहचरः आसीत्, तदा सः मां विहाय अन्यं देशं गच्छन्, भौतिकसुखेषु मग्नः, पृथिव्यां रमणीयं स्थानं अन्वेष्टुम् अगच्छत्। तत्र, हे महाभाग, त्वं अहं च, हंसौ मित्रे, मनसः सरसि निवसन्तौ, सहस्रवर्षाणि अपि पृथक्करणं न अभवत्। किन्तु, सखा, त्वं मां परित्यज्य, पृथिव्यां संसारी चित्तेन अगच्छः; भ्रमन्, त्वं एका स्त्रीया निर्मितं स्थानं अपश्यः। तत्र पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चधा प्रकृतिः च—एषा स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि जीवनस्य स्रोतांसि, पाचनाग्नयः अन्नं च कक्ष्याः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। विपणि कर्मशक्तिः, मूलप्रकृतिः अविनाशी, शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः—किन्तु सः तद् न जानाति। एतस्मिन्नेव स्थले, त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदितः, स्मृतिं श्रवणं च हित्वा, तद् संगात्, हे स्वामिन्, त्वं एतादृशं अधमं स्थितिं प्राप्तवान्। त्वं न विदर्भकन्या, नायं वीरः तव मित्रम्; त्वं न पुरञ्जनीपतिः, या नवद्वारेण तया बद्धः। एषा मया निर्मिता माया, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् इति मन्यसे; न तयोः सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ उभयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वं, त्वं च न अन्यः मत्; त्वमेव अहं, इति विद्धि, हे मित्र; ज्ञाः कदापि न दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतमम्। यथा जनः आत्मानं एकं पश्यति, किन्तु दर्पणे स्वदृष्टौ द्वौ, तथा उभयोः अन्तरात्मा। एवं, मनःहंसः हंसेन जागृतः स्वस्थितिं प्राप्तवान्; तेन शोधनम्, सः स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बर्हिष्मन्, एषा अध्यात्मदृशा अप्रत्यक्षरूपेण दर्शिता; यतः भगवन्, विश्वस्य स्रष्टा, अप्रत्यक्षे रमते। इदानीं, भगवान् शरन्निशाः, मल्लिका-विकसिताभिः शोभिताः दृष्ट्वा, योगमायया रमितुम् इच्छन्। ततः, चन्द्रः तारागणाधिपः, शीतलैः किरणैः पूर्वदिशं रक्तवर्णेन अलंकृत्य, उदितः, सतां हृदयम् विशुद्ध्य, प्रियः चिरकालान्तरदर्शनवत् अभवत्। यदा भगवन् नूतनकुमकुमरञ्जितं, पद्ममुखोपमं चन्द्रमण्डलम्, गवां बालैः वनं शोभितम् अपश्यत्, तदा सः सुन्दरीनां लोचनानां आकर्षणाय मधुरं गीतम् गायन्। तस्य गीतस्य श्रवणेन, यः कामानलम् वर्धयति, वृजांगनाः कृष्णे मनः आकर्षितम्, एकत्र समागच्छन्, अन्यम् अनवगच्छन्त्यः, यत्र प्रियः कुण्डलाभ्याम् शोभितः स्थितः। केचित् दुह्यमानं क्षीरं त्यक्त्वा शीघ्रं गन्तुम् उद्यताः; अन्याः पच्यमानं क्षीरं त्यक्त्वा, शिशुं न पोषयित्वा, शीघ्रं निर्गच्छन्। केचित् भोजनं सेवमानाः, तद् कार्यं परित्यज्य; केचित् शिशुं पाययन्त्यः, तं त्यक्त्वा; अन्याः पतिं सेवमानाः, भोजनं न समाप्त्य, निर्गच्छन्। केचित् अंजनं उपयुज्य वा, शुद्धिं कुर्वन्त्यः, अन्याः नेत्ररञ्जनं कुर्वन्त्यः, वस्त्राभरणं विक्षिप्य, कृष्णस्य समीपं शीघ्रं अगच्छन्। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, स्वजनस्य च निग्रहः आसीत्, हृदयम् गोविन्देन हृतम्, ताः निवारयितुं न शक्याः, मोहिता अभवन्। केचित् गोप्यः गृहे स्थित्वा निर्गन्तुं न शक्ता, कृष्णे मनः स्थिरीकृत्य, तं मूढाक्ष्यः ध्यानम् अकुर्वन्। वियोगदुःखेन क्लिष्टाः, तासां तीव्रदुःखेन सर्वमङ्गलानि क्षालितानि; ध्यानात् अच्युतसंगम् प्राप्ताः, तेन सुखेन सर्वदुःखं नष्टम्। भगवता संगम्य, प्रेमभावेन अपि, ताः गुणमयम् देहम् त्यक्त्वा, बन्धनं क्षणेन विनष्टम्। राजा परीक्षित् पप्रच्छ—हे मुने, वृजाङ्गनाः कृष्णं परमप्रियं जानन्ति, न ब्रह्म; कथं गुणप्रवाहस्य निरोधः अभवत्, येषां मनः गुणेषु स्थितम्? शुकः उवाच—एषा पूर्वम् उक्ता, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिम् प्राप्तः; यदि हृषीकेशद्वेषी मुक्तिम् प्राप्तः, तर्हि भगवत्-भक्ताः किम् न? लोकहिताय, हे राजन्, परमात्मा—अविनाशी, अज्ञेयः, गुणातीतः, गुणात्मा च—स्वयं प्रकटितः। ये जनाः निरन्तरम् कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यम्, मित्रत्वं वा हरौ योजयन्ति, त एव तस्मिन् लीयन्ते। तस्मात्, एषा न विस्मयनीयम्; अयम् अजः योगेश्वरः कृष्णः, तेनैव मुक्तिः लभ्यते। यदा वृजाङ्गनाः भगवन्तम् समीपम् आगच्छन्, सः वाक्प्रवरः मधुरया वाचा तासां मनः मोहयन् सम्बोधितवान्। भगवान् उवाच—स्वागतं, भाग्यशालिन्यः! किं अहम् वः प्रियं करवानि? किम् वृजे सर्वं कुशलं? आगमनस्य कारणं वदत। एषा रात्रिः भीषणा, उग्रजीविभिः सेविता; वृजं प्रत्यागच्छत, हे तन्वी, अत्र स्थातुम् न उचितम्। माता, पिता, पुत्राः, भ्रातृणः, पतयः च वः अन्वेष्यन्ति, न प्राप्ताः; स्वजनानां दुःखं मा कुरुत। वनं पुष्पैः शोभितम्, चन्द्रेण दीप्तम्, यमुनां च, यत्र वातः नवपल्लवेषु क्रीडति, दृष्टम्। इदानीं विलम्बं मा कुरुत; गोपग्रामं प्रत्यागच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवः च रुदन्ति—गच्छत, तान् पाययत, दुह्यत। वा, यदी वः मम प्रति गाढस्नेहात् आगमनम्, तद् स्वाभाविकम्; सर्वे जनाः मम आकर्षणम् अनुभवन्ति। स्त्रीणां परमधर्मः, पतिं श्रद्धया सेवितुम्, स्वजनान् च पालयितुम्, शिशून् पोषयितुम्। यद्यपि पतिः दुष्टः, दुर्भाग्यः, वृद्धः, मूढः, रोगी, वा दरिद्रः, सत्काम्याः स्त्रियः तं न परित्यजन्ति। साध्वी स्त्रीणां, अन्यपुरुषसंगः न स्वर्गं ददाति, केवलम् अपकीर्तिः, अल्पं दुःखदं फलम्, भयम्, सर्वत्र निन्दितम्। श्रवणेन, दर्शनम्, ध्यानम्, गीतम् वा मयि, भक्तिः जायते; न तु समीपस्थानेन; तस्मात्, गृहे प्रत्यागच्छत। इति भगवता मधुरया वाचा वृजाङ्गनाः उपदेशः दत्तः, तासां मनः मोहयन्।