सा पतिव्रता पतिसंनिकटे तस्य देहं दारुपुष्करिण्यां स्थापयित्वा, स्वयमपि तत्रैव प्रवेक्ष्यन्ती मनः समाधाय शोकाकुला विलपन्ती स्थितवती। तत्रैव तस्याः पूर्वसखायमानः कश्चिदात्मज्ञो ब्राह्मणः सान्त्वनपूर्वकं मधुरया वाचा तां शोकार्तामाश्वासयामास। स ब्राह्मणः उवाच—"काऽसि त्वं? कस्यासि? एषः कः शयानो यस्य त्वं शोचसि? किं मां सखायं पूर्वं सहचरितारं जानासि? किं त्वं सखी मां स्मरसि, या मां विहायान्यत्र गता, विषयरसासक्तचित्ता? हे साध्वी, त्वं चाहं च मनसः सरसि हंसौ सखायौ, सहस्रसंवत्सराणि न कदापि व्यभ्रम। त्वं तु मां विहाय संसारीभावेन पृथिव्यां गतासि, तत्र विचरन्ती कस्याश्चिद् स्त्रियाः निर्मितं पुरं दृष्टवती। तत्र पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः पालकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चभूतात्मिका स्त्रीणां निवासभूमिः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणनाड्यः, जठराग्निः अन्नं च कक्ष्यः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। विपणिः कर्मशक्ति, प्रकृतिः अविनाशी, शक्तिपतिः आत्मा—स एव प्रविष्टः सन् न जानाति। तत्र त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदिता स्मृतिश्रवणविहीना जाता; तेन संगेन त्वं हीनावस्थां प्राप्तवती। न त्वं विदर्भकन्या, नायं तव सखा; न त्वं पुरञ्जन्या पतिः, या नवमे द्वारे बद्ध्वा त्वां धारयति। एषा मया निर्मिता माया, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यमिव मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा हंसौ द्वौ प्रवृत्तिं पश्यतः। अहमेव त्वं, त्वं च मत्तोऽन्यस्य नास्ति; त्वमेव अहम्—इति विद्धि, हे सखे; पण्डिताः न किञ्चिदपि दोषं पश्यन्ति। यथा एकः स्वदर्शनदर्पणयोः आत्मानं द्विधा पश्यति, तथैव आत्मभावोऽपि उभयोः। एवं हंसः हंसप्रबोधेन स्वस्थानं प्राप्तः, तेन सन्मार्गेण स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। एषा उपाख्यायिका आत्मतत्त्वार्थेन परोक्षरूपेण ते प्रदर्शिता, हे बर्हिष्मन्; यतः भगवान् सृष्टिकर्ता परोक्षप्रियः।" एवमात्मज्ञानकथनं समाप्तम्। अथ भगवतः श्रीकृष्णस्य वृन्दावनलीला प्रवर्तते। भगवान् शरत्कालरजनीः कुमुदवनशोभिताः दृष्ट्वा, योगमायया रमणाय काङ्क्षाम् अकुर्वत। तदा चन्द्रः तारागणपतिः स्निग्धरश्मिभिः पूर्वदिगन्तरं रक्ताभम् अलङ्कृत्य, प्रियस्य दीर्घकालान्तरदर्शनवत् साधूनां हृदयानि शुद्धयन् उदितः। चन्द्रमण्डलस्य अविच्छिन्नमण्डलं कमलवदनसदृशं नवकुङ्कुमरागं दृष्ट्वा, नवनीतानुग्रहितवने, भगवान् रमणीयनयना गोपिकाः आकर्षयन्, मधुरं मनोहरं गीतं जगौ। तद्गीतश्रवणेन, प्रेमविवर्धनात्, व्रजयोषितः कृष्णपरायणचित्ताः, अन्यमन्यं न ज्ञायन्त्यः, तत्रैव सन्दृश्यन्ते यत्र प्रियतमः कुण्डलोल्लसन् स्थितः। काचित् दुग्धमञ्जनाय कार्यमपि परित्यज्य शीघ्रं तत्र गता; अन्याः पयः पाचके स्थापयित्वा, अपत्यं न पाययित्वा, त्वरया निर्गता। काचित् भोजनदानव्यवस्थायाम् अपि कार्यं परित्यज्य, काचित् शिशुप्रस्तावने अपि तदपत्यं त्यक्त्वा, काचिद् भर्तृसेवायाम् अपि अन्नं न भुक्त्वा निर्गता। काचिद् आलिप्य, काचिद् स्नानकर्मणि, काचित् नेत्ररञ्जनं कुर्वन्त्यः, वस्त्राभरणव्यत्यस्ताः, सन्द्रुत्य कृष्णसमीपं गता। पित्रा, भ्रात्रा, पत्या, बन्धुभिश्च निरोध्यमानाः अपि, ताः गोविन्देन हृतचित्ताः, निरुद्धुं न शक्यन्ते, मोहिताः। याः काञ्चन गोप्यः गृहात् निर्गन्तुं न शक्ता, ताः स्वगृहे स्थित्वा, कृष्णस्मरणेन, नेत्राणि निमील्य, तं मनसा संस्मरन्त्यः। प्रियतमनिरासह्यविरहवेदनया संतप्यमानाः, तासां घोरदुःखस्नानेन सर्वामङ्गलं नश्यति; ध्यानयोगेन अच्युतसङ्गमं प्राप्ताः, तेन सुखेन सर्वदुःखं विनष्टम्। ताः भगवदेकसङ्गमेन, प्रियभावेन अपि, सत्त्वगुणमयदेहं सन्दधत्यः, तत्क्षणादेव बन्धनं च्युताः। तदनन्तरं, राजा परीक्षित् पप्रच्छ—"भगवन्, व्रजस्त्रियः कृष्णं परमप्रियं मन्यमानाः, ब्रह्मस्वरूपं न जानन्त्यः, गुणेषु चित्तं स्थितम्, तासां गुणस्रोतःनिवृत्तिः कथं सम्भवति?" शुक उवाच—"एषा पूर्वमेवोक्ता, यथा दुष्टः शिशुपालोऽपि सिद्धिं प्राप्तवान्; ऋषीकेशद्वेषी मुक्तिं प्राप, ततः अधिकं भक्तानां किं वर्णनीयम्? लोकहिताय, अयम् अव्ययः, अप्रमेयः, निर्गुणः, सर्वगुणात्मा भगवान् प्रकटते। ये कामं क्रोधं भीतिं स्नेहं ऐक्यं सौहृदं वा हरौ नित्यम् आवेशयन्ति, ते तेनैव लीयन्ते। अतः, हे राजन्, एतस्मिन्न् आश्चर्यं न कर्तव्यम्; अजो योगेश्वराधिपः कृष्णः एव मुक्तिदाता।" एवं समागताः व्रजस्त्रियः दृष्ट्वा, भगवान् मधुरया वाचा ताः मोहयन्न् उवाच— "स्वागतं वः, भाग्यवत्साः! किं करवानि? व्रजे सर्वं कुशलं वा? आगमनकारणं वदत। अयं रजनीरूपः भीषणः कालः, मृगपिशाचसंकीर्णः; व्रजं प्रतिगच्छत, सुकेशिन्यः, इह स्थातुं न युक्तम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयश्च वः अन्वेषन्ति; मा बान्धवानां चिन्तां जनयत। पुष्पैः शोभितं वनं, चन्द्रप्रकाशितं, यमुनातटं च दृष्ट्वा, विलम्बं मा कुरुत; व्रजं प्रतिगच्छत, पतिसेवा कुरुत, वत्साः शिशवश्च रुदन्ति—गच्छत, पालयत, दुग्धं च पातयत। अथवा, मयि गाढस्नेहेन प्रेरिताः समागताः; एषः स्वाभाविकः, सर्वभूतानां मयि आकर्षणम्। स्त्रीणां परमं धर्मः पतिसेवा, बन्धुपोषणं, पुत्रपालनं च।" एवं भगवान् व्रजयोषितः प्रियं प्रियं च वदन्, तासां चित्तानि मोहयामास।