वनमध्ये पतिं अनुसरन्ती सा युवती शोकसागरमग्ना, पतिस्य पादयोः पतित्वा अश्रूणि मुक्त्वा विलपन्ती अभवत्। तया काष्ठानां चिता निर्मिता, तत्र पतिस्य शरीरं स्थापयित्वा, स्वयं तस्य अनुगमनाय मनः स्थिरं कृत्वा विलपन्ती अभवत्। तत्र पूर्वसखा आत्मविद् ब्राह्मणः स्निग्धैः वचोभिः तां शोकमग्नां सान्त्वयन् अवदत्। स ब्राह्मणः उवाच—"त्वं काऽसि? कस्याऽसि? अयं कः, यस्य शोकं कुरुषे? मां सखायं जानासि, येन सह कदाचित् विचरितं त्वया? सखे, किं त्वं स्मरसि, यथा मम अज्ञातसखा अभवः? मां विहाय अन्यत्र गतवती, भोगेषु निमग्ना। त्वं चाहं हंसौ, सख्यौ मानससरोवरे निवसन्तौ, सहस्रवर्षाणि व्यत्ययेन रहितौ। किन्तु त्वं मां विहाय भूमौ संसारबुद्ध्या गतवती, तत्र एकया स्त्रियाः निर्मितं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एक रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चधा प्रकृतिः—स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि जीवस्य मार्गाः, पाचनाग्निः अन्नं च कक्ष्याः, कुलं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्ति, प्रकृतिः अविनाशी, शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः, यः न वेत्ति। तत्र त्वं रामस्पर्शेन हृष्टा स्मृतिश्रवणं हृतवती, तस्मात् संगात् सखे, त्वं अधोभागं प्राप्तवती। त्वं न विदर्भराजस्य कन्या, नायं वीरः तव सखा, न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारे तव रुद्धा। एषा मया निर्मिता माया, येन पुरुषं स्त्रियं च सत्यम् इति पश्यसि; न तयोः सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं च न अन्यः; त्वमेव अहं—इति विद्धि सखे; बुधाः न दोषं पश्यन्ति, नापि सूक्ष्मतमम्। यथा जनः आत्मानं एकं पश्यति, परं दर्पणे द्वितीयं च, एवं अन्तरात्मा अस्माकं। एवं मानसहंसः हंसेन प्रबुद्धः स्वस्थितिं प्राप्तः; तेन शोधनं कृत्वा स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बार्हिष्मन्, एषा अध्यात्मदृष्ट्या सूचितं, अप्रत्यक्षरूपेण; यतः भगवान् अप्रत्यक्षे रमते। अथ भगवतः दृष्ट्वा शरद्रात्र्यः मल्लिकामालाभिः शोभिताः, योगमायाम् उपाश्रित्य रमणाय इच्छाम् अभवत्। तदा चन्द्रः तारा-नृपः, मृदुल-रश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तवर्णेन अलंकृत्य, उदितः, साधूनां हृदयम् शुद्धयन्, प्रियः चिरं दृष्ट्वा इव। कृष्णः चन्द्रमण्डलं, पद्ममुखं, नवकुंकुमरञ्जितम्, गवां शिशुभिः शोभितं वनं दृष्ट्वा, सुगानम् रम्यं रमणीयं गोपिकानां लोचनानां कृते गायन् अभवत्। तस्य गीतं श्रुत्वा, यद् रतिकामनां वर्धयति, गोप्यः कृष्णेन हृतचित्ताः, अन्योन्यं न ज्ञायन्त्यः, तत्र प्रियं कृष्णं, कुण्डलानि कम्पयन्तम्, आगच्छन्। काःचित् दुग्धदोहने अधूना कार्यं विहाय त्वरितं गताः; अन्याः दुग्धं पक्त्वा, शिशुं न पाययित्वा, शीघ्रं निर्गताः। काःचित् भोजनं दत्वा, कार्यं विहाय; काःचित् शिशुं पाययन्त्यः, तं विहाय; अन्याः पतिं सेवन्त्यः, भोजनं अपूर्णं विहाय गताः। काःचित् अञ्जनं उपदधत्यः, अन्याः स्वच्छं कुर्वत्यः, काःचित् नेत्ररञ्जनं कृत्वा, वस्त्राभरणं विक्षिप्य, कृष्णं प्रति त्वरितं आगच्छन्। पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बान्धवस्य च निग्रहं अपि, हृतचित्ताः गोविन्देन, न स्थातुं शेकुः, मोहिता अभवन्। काःचित् गृहे स्थित्वा निर्गन्तुं न शेकुः, कृष्णस्मरणेन मनः निमग्नाः, तं चक्षुषा मूढा ध्यायन्त्यः। प्रियवियोगदुःखेन पीडिताः, तासां घोरदुःखं सर्वानर्थं नाशयत्; ध्यानयोगेन अच्युतं संगम्य, तदनन्देन सर्वदुःखं अपाकृतम्। भगवता सह संगम्य, प्रियभावेन अपि, तत्क्षणं गुणमयदेहं त्यक्त्वा, बन्धनं नष्टम्। राजा परीक्षित् उवाच—"हे मुने, गोप्यः कृष्णं परमप्रियं इति जानन्त्यः, न ब्रह्मरूपं; गुणेषु स्थितचित्तानां कथं गुणनदीरुद्धिः सम्भवति?" शुकः उवाच—"एतत् पूर्वं कथितं, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिं प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेष्टा मुक्तः, तर्हि तत्त्वभक्ताः कथं न?" लोकहिताय परमात्मा, अक्षरः, अगम्यः, गुणातीतः, गुणात्मा च, स्वयम् अवतरति। ये जनाः कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यं, मित्रत्वं वा हरौ निरन्तरं युञ्जते, ते तत्र एव लीयन्ते। अतः, हे राजन्, एषा विस्मयः न कर्तव्यः; अयम् अजः योगेश्वरः कृष्णः मोक्षं ददाति। गोप्यः तं समीपमागताः दृष्ट्वा, भगवान् वाचस्पतिः, मनोहरैः वाक्यैः तासां मनांसि मोहयन् अभवत्। तदाऽवदत्—"स्वागतं, भाग्यवतीः! किं मया कर्तव्यं? अत्र सर्वं कुशलं वा? आगमनस्य कारणं कथयत।" "अयं रात्रिः भीषणरूपा, उग्रजीवैर् आक्रान्ता; वृजं प्रतिगच्छत, सुकुमारवपुषः; अत्र स्थातुं न युक्तम्। मातरः, पितरः, पुत्राः, भ्रातरः, पतयः च, वः अन्वेषन्ति; दुःखं मा कुरुत।" "वनं पुष्पैः अलंकृतं, चन्द्रप्रभया दीप्तम्, यमुनां च, वातः नवपल्लवेषु क्रीडति, दृष्ट्वा।" "अतः विलम्बं मा कुरुत; गोपग्रामं प्रतिगच्छत, पतिं सेवध्वम्; वत्साः शिशवः रोदन्ति—पाययत, दुग्धं च दोहयत।" "वा, यदि मम स्नेहेन आकर्षिताः आगताः, तद् स्वाभाविकम्; सर्वे जनाः मयि प्रवृत्ताः।