सा पतिव्रता, या स्वस्य पतिम् पूजयन्ती तस्य पादयोः स्पर्शे उष्णताम् न अनुभूय, शोकाकुला हृदयेन मृगीव विहिता स्वस्य गणात् पृथग् उपविश्यति। सा दुःखिता, असहायाऽनाथा स्वस्य दुःखं विलप्य, अश्रुभिः विलपन्ती, वनान्तरे स्तनौ पिडयन्ती, स्पष्टया वाचा विलपयामास। उद्गच्छ, उद्गच्छ राजर्षे! त्वं समुद्रेण परितः भूमिं रक्षitum् अर्हसि, या चौरैः क्षत्रबन्धुभिः भीता। इत्येवम् विलपन्ती, या युवती पतिम् अनुगच्छन्ती वनम् अगच्छत्, पतिपादयोः पतित्वा अश्रूणि मुक्त्वा विललाप। सा काष्ठैः चितां निर्माय, तस्य पतिं तत्र स्थाप्य, तं अनुवर्तितुम् उद्युक्ता, शोकम् अन्वभवत्। तत्र पूर्वसख्यः, आत्मविद् ब्राह्मणः, तां शोकमग्नां सान्त्वनवचोभिः शमयामास। ब्राह्मणः उवाच—कः त्वम्? कस्य त्वम्? कः अयं निपतितः, यस्य त्वम् शोकं कुरुषे? किं माम् मित्रं जानासि, येन सह कदाचित् विहृतम्? स्मरसि वा त्वम्, हे मित्रे, अनज्ञातसख्यं मम? मां त्यक्त्वा, अन्यं स्थानम् गत्वा, भूतलसुखेषु लीनः। सौम्ये, त्वम् अहम् च हंसौ, मनःसरोवरवासिनौ, सहस्रवर्षाणि न किञ्चित् पृथक्। त्वम् मां विहाय, पृथिव्याम् संसारबुद्ध्या गतः, तत्र विचरन्, एका स्त्री द्वारा निर्मितं स्थानम् अद्राक्षः। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चप्रकृतिः—स्त्रीगृहं। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणवाहाः, जठराग्निः अन्नम् कक्ष्याः, कुलम् इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्तिः, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः प्रवेशिता पुरुषः, सः न जानाति। तत्र त्वम्, रामस्पर्शेन प्रमोदितः स्मृतिश्रवणयोः नष्टः, तस्य संसर्गात्, हे महाराज, त्वम् एवम् अधःपतितः। त्वम् न विदर्भकन्या, नायं वीरः तव मित्रम्, न त्वम् पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेन संयता। एषा माया मया कृताऽस्ति, येन त्वम् पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहम् त्वम्, त्वम् न अन्यः मत्तः, त्वमेव अहम्—एतद् विद्धि, हे मित्र; विद्वांसः न दोषम् पश्यन्ति, नापि लघुतरम्। यथा जनः आत्मानम् एकं पश्यति, दर्पणे द्वौ, तथा आन्तरभावः। एवं हंसः मनसः, हंसेन जागृतः, स्वं स्थानम् आगतः; तेन संशोधनम्, स्मृतिम् पुनः प्राप्तः। हे बर्हिष्मन्, एतत् आध्यात्मिकेन प्रकारेण उपदिष्टम्, परोक्षरूपेण; भगवतः, विश्वसृजः, परोक्षप्रियः। तत्र भगवान्, शरत्रात्र्यः मालतीकुसुमैः शोभिताः दृष्ट्वा, योगमायया रमितुम् इच्छन् अभवत्। तदा चन्द्रो, तारागणाध्यक्षः, मृदुकरांशुभिः पूर्वदिशम् रक्तवर्णेन अलंकृत्य, उदितः, साधूनां हृदयम् विशोधयन्, प्रियस्य दीर्घकालानन्तरम् आगमनेन इव। चन्द्रमण्डलं, पद्ममुखवत्, नवकुम्भवर्णेन रञ्जितम्, गोबालकैः शोभितम्, दृष्ट्वा, सः रम्यनयना स्त्रीभ्यः मधुरम् मोहकं गीतम् गायत्। तत् गीतम् श्रुत्वा, या व्रजस्त्रियः कृष्णे मनः आकृष्टाः, प्रेमविवृद्ध्याः, अन्योन्यं न ज्ञायन्त्यः, कृष्णं यत्र स्थितम्, तत्र सन्निहिताः, तस्य कुण्डलानि कम्पन्ति। काः अपि दुग्धं पाययन्त्यः, कार्यं न पूर्णम् कृत्वा, शीघ्रं गन्तुम् इच्छन्त्यः; अन्याः पायं पच्यमानम् त्यक्त्वा, बालान् न पोषयन्त्यः शीघ्रं निर्गच्छन्ति। काः भोजनं परोसन्त्यः, कार्यम् त्यक्त्वा; काः बालान् पाययन्त्यः, तान् त्यक्त्वा; अन्याः पतिं सेवन्त्यः, भोजनम् अपूर्णं कृत्वा निर्गच्छन्ति। काः अञ्जनम् अपि अपि, शोधनम्, काः नेत्ररञ्जनम्, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, कृष्णपार्श्वम् शीघ्रं आगच्छन्ति। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, स्वजनस्य बाधनया, तासां हृदयं गोविन्देन अपहृतम्, ताः निवारयितुं न शक्याः, मोहिता एव। काः अपि गृहात् निर्गन्तुं न अशक्नुवन्त्यः, अन्तः स्थिताः, कृष्णचिन्तनया, तं अन्तः ध्यानयन्त्यः। प्रियवियोगदुःखेन पीडिताः, तासां तीव्रदुःखेन सर्वमङ्गलं क्षालितम्; ध्यानात् अच्युतम् संयोगम् प्राप्ताः, तेन सुखेन सर्वदुर्गति नष्टा। भगवदन्तःसंयोगात्, प्रेमभावेन अपि, ताः त्वरितम् गुणमयम् शरीरम् त्यक्त्वा, बन्धनम् क्षिप्रम् छिन्नम्। राजा परीक्षित् उवाच—हे मुने, व्रजस्त्रियः कृष्णं परमप्रियं मन्यन्ते, न ब्रह्म; गुणेषु स्थिता तासां गुणप्रवाहः कथम् निवृत्तः? शुकः उवाच—एतत् पूर्वम् उक्तम्, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिम् प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेष्टा मुक्तः, तर्हि भगवत्प्रेमिणः किं न स्युः? लोकहिताय, हे राजन्, परमात्मा—अव्ययः, असीमः, गुणातीतः, गुणात्मा—स्वयं प्रकटते। ये निरन्तरम् कामं, क्रोधम्, भयम्, स्नेहम्, ऐक्यम्, मित्रत्वं वा हरौ योजयन्ति, ते तत्र लीयन्ते। तस्मात्, एतत् न विस्मयनीयम्; योगेश्वराणाम् अपि ईश्वरः अजः कृष्णः, तेनैव मोक्षः लभ्यते। व्रजस्त्रियः उपगताः दृष्ट्वा, प्रभुः—वाग्विशारदः—मनोहरैः वाक्यैः तासां मनः मोहितवान्। भगवान् उवाच—स्वागतं, भाग्यवत्यः! किं कर्तुं शक्यं यद् वः प्रीतये? व्रजे सर्वं कुशलम् वा? आगमनस्य कारणम् कथयत। एषा रात्रिः भीषणा, हिंस्रजन्तुभिः सेविता; व्रजं प्रतिगच्छत, तन्वी, अत्र स्थातुम् न उचितम्। मातरः, पितरः, पुत्रः, भ्रातरः, पतयः च वः अन्वेषन्ति, न पश्यन्ति; न स्वजनान् संतापयत।