एक योगी, भगवतः शरणं गत्वा योगाभ्यासं यः सम्यक् अनुतिष्ठति, स सर्वेषु विघ्नेषु न विकम्पते, कामरहितः स्वसुखं अनुभवति। तस्यैव योगिनः चरितं यथा प्रियाया स्त्रियः, या स्वजनस्य गतिं न जानाति, सा स्थिरासनस्थिता पूर्ववत् व्यवहरति। यदा पतिसेवा समये तस्य पादयोः स्पर्शे तापं न अनुभवति, तदा सा ह्रदयेन उद्विग्ना, मृगीव स्वसमूहात् वियुक्ता, उपविशति। सा स्वस्य दुःखं अनाथा, निराश्रया, अश्रुपूर्णनयना, वनमध्ये स्तनौ निपीड्य स्पष्टया वाचा विलपति। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रेण परिवृतां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चोरैः क्षत्रबन्धुभिः भीता अस्ति।" इति विलपन्ती, युवती वनं पतिं अनुसरति; पतिस्य पादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा विलपन्ती। सा काष्ठानां चिता निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, अन्वयस्य निश्चित्य, विलपन्ती मनः स्थिरीकृत्य। तत्र पूर्वसखा आत्मज्ञः ब्राह्मणः तां शान्तया वाचा सान्त्वयन्, रुदन्तीं संबोधितवान्। ब्राह्मणः उवाच— "त्वं कः? कस्य वा? कः अयं यः तव शोकस्य विषयः? मां सखायं स्मरति वा, येन सह पूर्वं विचरितम्? त्वं स्वं स्मरसीति, हे सखि, अनभिज्ञां मम सहचारिणीं? मां त्यक्त्वा अन्यं स्थलं गत्वा, भोगेषु लीना अभवः।" "हे सुभगे, त्वं अहं च हंसौ, मनसः सरसि मित्रे, सह सहस्रवर्षाणि न वियोगः अभवत्। किंतु त्वं मां त्यक्त्वा, हे सखि, भूमौ गत्वा, संसारमना, एकस्याः स्त्रियाः कृतं स्थानं दृष्टवती।" "पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चप्रकृतिः—स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषया सुखानि; नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः; अग्निः अन्नं च कक्ष्याः; कुलं इन्द्रियसमूहः। विपणि कर्मशक्ति; प्रकृति अव्यया; शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः, तं न अवगच्छति।" "तत्र त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदिता, स्मृति श्रवणं च नष्टम्; तस्मात् संगात्, हे प्रभो, तव पतितं स्थितिः। त्वं न विदर्भकन्या, नायं वीरः तव मित्रम्; त्वं न पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेन तव बद्धः।" "एषा माया मया कृतः, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वं, त्वं च नान्यः मत्समः; त्वमेव अहं—एतत् विद्धि, सखे; ज्ञाः न किञ्चित् दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतरम्।" "यथा जनः आत्मानं एकं पश्यति, किंतु दर्पणे दृष्टे द्वौ, तथा अस्माकं अन्तरात्मा। एवं हंसः मनसः, हंसेन जागृतः, स्वं स्थानं प्राप्नोत्; तेन शोधनं कृत्वा, नष्टां स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्।" "हे बार्हिष्मन्, एषा कथा आध्यात्मिकरूपेण उपदिष्टा; भगवतः, जगत्कर्तुः, अप्रत्यक्षे रमणीयता।" एवं कथा समाप्ता। ततः भगवन् शरद्-रात्रीन्, मालतीपुष्पैः शोभिताः, योगमायया रमितुम् इच्छन्। तदा चन्द्रः तारा-राजः, सौम्यकिरणैः पूर्वदिगं रक्तवर्णेन अलङ्कृत्य, उदितः, साधूनां हृदयम् शुद्धयन्, प्रियः दीर्घविरहात् प्रकटित इव। भगवतः मुखकमलस्य सदृशं चन्द्रमण्डलं, नवकुंकुमरञ्जितं, वनं च नवदुग्धैः शोभितम् दृष्ट्वा, सः सुन्दरीणां नेत्रवतीनां प्रियाय गीतं मधुरं गायन्। तस्य गीतं श्रुत्वा, प्रेमवृद्धिं कुर्वन्तं, वृजाङ्गनाः, कृष्णेन मनः आकृष्टाः, एकत्र समागताः, अन्यम् अनवगम्य, तत्र गताः, यत्र प्रियः कुण्डलयुगलं विकम्पयन् स्थितः। काःचित् दुग्धदोहने अपि कार्यं त्यक्त्वा शीघ्रं गताः; अन्याः पयः पच्यमानं स्थापयित्वा, शिशुं न पोष्य, त्वरिताः। काःचित् भोजनं परोसन्त्याः, काः शिशुं पाययन्त्याः, काः पतिस्य सेवा कृत्वा, भोजनं न समाप्त्य, प्रियतः समीपं गताः। काःचित् अंजनं योजयन्त्याः, काः शुद्धीमकरणे, काः नेत्ररञ्जनं कृत्वा, वस्त्राभरणविलग्नाः, कृष्णस्य समीपं त्वरिताः। यद्यपि पतिभिः, पित्रा, भ्रातृभिः, बन्धुभिः निवारिताः, हृदयं गोविन्देन हृतम्, ताः रोद्धुं न शेकुः, मोहिताः। काःचित् गोप्यः, गृहे न निर्गन्तुं शक्ता, अन्तः स्थिताः; कृष्णं चिन्तयन्त्यः, नेत्राणि निमील्य, ध्यानं कृत्वा। प्रियवियोगदुःखेन तासां घोरं तापं, सर्वमङ्गल्यं नष्टम्; ध्यानात् अच्युतं संयोगं प्राप्ताः, तेन आनन्देन सर्वदुःखं नष्टम्। भगवता सह मिलित्वा, प्रियतया अपि, ताः तु प्रकृतिसम्बद्धं शरीरं त्यक्त्वा, बन्धनं क्षणेन विनष्टम्। राजा परीक्षित् पप्रच्छ—"हे मुने, वृजाङ्गनाः कृष्णं परमप्रियं जानन्ति, न ब्रह्म; गुणेषु स्थितानां कथं प्रवाहः निवृत्तः?" शुकः उवाच—"पूर्वं उक्तं, यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिं प्राप्तः; यदि हृषीकेशद्वेषी मुक्तिम् प्राप्तः, ततः भक्ताः किम् अधिकम्?" "लोकानां हिताय, भगवन्, अक्षरः, असीमः, गुणातीतः, गुणात्मा च, स्वयम् अवतरति। ये जनाः निरन्तरं कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहम्, एकत्वं, मित्रत्वं वा हरौ युञ्जन्ति, ताः तु तस्मिन् लीयन्ते। अतः, हे राजन्, अचिन्त्यं न भवेत्; कृष्णेन, अजेन, योगेश्वरैः, एषा मुक्ति: प्राप्ता।" वृजाङ्गनाः आगच्छन्त्यः दृष्ट्वा, भगवन्, वक्तृश्रेष्ठः, सुन्दरया वाचा तासां मनः मोहयन्, संबोधितवान्। भगवन् उवाच— "स्वागतं, भाग्यशालिन्यः! किं मया कर्तव्यं यः वः प्रियं स्यात्? वृजे सर्वं कुशलं वा? आगमनस्य कारणं कथयत।" एवं श्रीमद्भागवतस्य उक्तानि श्लोकान् एकस्मिन्न् प्रवाहेण, श्रद्धया, सांस्कृत्य, उपन्यासरूपेण, निवेदितानि।