यः योगाभ्यासेन सततं दीर्घायुष्यम् उपनयति, स बुद्धिमान् शरीरस्य स्थैर्ये विश्वासं न कुर्यात्; योगं परित्यज्य मयि एव मनः समर्पयेत्। यः योगस्य साधनं मयि आश्रित्य आचरति, स विघ्नैः न विकम्प्यते, कामरहितः स्वसुखं अनुभवति। तस्य योगिनः प्रेयसी, स्वजनस्य गमनं न ज्ञायन्ती, स्थिरासनायां स्थित्वा पूर्ववत् आचरति। यदा पतिस्य पादयोः पूजनसमये तुष्णीं न अनुभवति, तदा सा व्याकुलहृदया, मृगीव विहिता, उपविष्टा। सा आत्मनः दुःखं विलप्य, निर्बलत्वं मित्रहीनत्वं च अनुभूय, अश्रुपूर्णनेत्रा, वनान्तरे स्तनौ निपीड्य, स्पष्टया वाचा रुरोद्। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रपरिवृतस्य भूमेः रक्षां कर्तव्यः, या चोरैः क्षत्रियपकर्षकैः भीता। इति विलप्य, युवती वनं पतिं अनुगता; पतिस्य पादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा, अचिन्तितं रुरोद्। सा काष्ठमयं चितां निर्माय, पतिं तत्र स्थापयित्वा, तं अनुगन्तुं चित्तं संनियच्छन्ती, विलपन्ती स्थितवती। तत्र, पूर्वसखा आत्मज्ञः ब्राह्मणः, सा रुदन्तीं सौम्यया वाचा सान्त्वयन्, इदं उवाच— ब्राह्मणः उवाच— त्वं कः? कस्य त्वं? एषः कः यः अत्र शयानः, यस्य त्वं शोकं कुरुषे? किं मां मित्रं जानासि, येन सह त्वं पूर्वं विचरासि? किं आत्मानं स्मरसि, हे सखि, अप्रसिद्धं मित्रं मम? मां त्यक्त्वा, अन्यं स्थानं गत्वा, भोगेषु लीनः अभवः। सुभगे, त्वं अहं च हंसौ, मनःसरोवरनिवासी मित्रौ, सहस्रवर्षाणि न वियोगः अभवत्। किं तु, त्वं मां त्यक्त्वा, भूमौ संसारवृत्त्या गतः; विचरन्, तं स्त्रीकृतं स्थानं अपश्यः। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चभूतस्वभावः—सत्रीगृहं। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः; जठराग्निः आहारः च कक्ष्याः; कुटुम्बं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्तिः; प्रकृतिः अव्ययः; शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः, यः न जानाति। तत्र, त्वं रामस्पर्शेन हृष्टः, स्मृतिश्रवणं नष्टम्; तस्मात् संगात्, हे स्वामिन्, तव अधःपतितं स्थितिः। त्वं न विदर्भकन्या, नायं वीरः तव मित्रम्; न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेण बद्धः। एषा मया निर्मिता माया, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् इति पश्यसि; न तयोः सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ आवयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं मदीयं न अन्यः; त्वमेव अहम्—इदं विद्धि, हे सखि; ज्ञाः आवयोः मध्ये दोषं न पश्यन्ति, किञ्चित् अपि न। यथा एकः पुरुषः आत्मनं एकं पश्यति, दर्पणद्वारेण द्वयं पश्यति, एवं आवयोः अन्तरात्मा। एवं, मनोहंसः हंसेन जागृतः, स्वस्थितिं प्राप्तः; तेन शोधनं, नष्टस्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बर्हिष्मन्, एषा अध्यात्मदृष्ट्या, अप्रत्यक्षरूपेण दर्शिता; यतः भगवान् अप्रत्यक्षे रमते। भगवान् तु, शरत्कालरात्रीन् मालतीकुसुमैः शोभिताः दृष्ट्वा, योगशक्त्या रमितुम् इच्छन्। तदा, चन्द्रः ताराधिपः, सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्तिम् अङ्कयन्, उदितः; साधूनां हृदयं शुद्धयन्, प्रियः दीर्घकालान्तरं समागतः इव। चन्द्रमण्डलं, नवपुष्पसारसवदनं, रक्ताभं, वनं च वत्सैः शोभितं दृष्ट्वा, कृष्णः सुमधुरं गीतं गापयामास, सुन्दरीणां मनः मोहितुं। तस्य गीतस्य श्रवणेन, यः प्रेमवर्धनं, वृजाङ्गनाः कृष्णे मनः समर्प्य, एकत्र समागम्य, अन्योन्यं न जानन्त्यः, कृष्णं दृष्ट्वा, तस्य कुण्डलानि कम्पन्ति। काःचित् दुहन्त्यः दुग्धं त्यक्त्वा, शीघ्रं गन्तुम् इच्छन्त्यः; काःचित् पयः पाच्यं त्यक्त्वा, शिशुं न पोष्य, शीघ्रं गताः। काःचित् भोजनं यच्छन्त्यः, कार्यं त्यक्त्वा; काःचित् शिशुं पोषयन्त्यः, तं त्यक्त्वा; अन्याः पतिं सेवन्त्यः, भोजनं न समाप्त्वा, तं त्यक्त्वा गताः। काःचित् अञ्जनं, काःचित् स्नानं, काःचित् नेत्ररञ्जनं कुर्वन्त्यः, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, कृष्णं शीघ्रं उपगच्छन्। पतिभिः, पितृभिः, भ्रातृभिः, बन्धुभिः च निरुद्धाः अपि, गोविन्देन हृतचित्ताः, न निवारयितुं शक्याः, मोहिता अभवन्। काःचित् गोप्यः गृहं त्यक्तुं न शक्ता, अन्तःस्थिताः; कृष्णस्मरणे निमग्नाः, तं चक्षुषः मूढाः, मनसा ध्यायन्त्यः। प्रियवियोगदुःखेन क्लान्ताः, तदतिवेदनं अशुभं अपोहयन्; ध्यानसमाधिना अच्युतं प्राप्ताः, तदसुखेन सर्वदुःखं नष्टम्। सर्वात्मना भगवता संयोगं प्राप्ताः, प्रेमिकभावेन अपि, त्वरितं प्रकृतिमयं शरीरं त्यक्त्वा, बन्धनं क्षणात् नष्टम्। राजा परीक्षित् उवाच— हे मुने, वृजाङ्गनाः कृष्णं परमप्रियं इति जानन्त्यः, न ब्रह्म इति; गुणेषु चित्तं स्थितम्, कथं गुणप्रवाहः निवृत्तः? शुकः उवाच— पूर्वं तव उक्तम्, यथा शिशुपालः अपि पूर्णताम् प्राप्तः; यः हृषीकेशद्वेष्टा मुक्तिम् प्राप्तः, भक्ताः तु तदात्यन्तं। लोकानां हिताय, हे राजन्, भगवान् अक्षरः, अमेयः, गुणातीतः, गुणात्मा च, स्वयम् प्रकटितः। ये जनाः सततं कामं, क्रोधं, भयम्, स्नेहं, ऐक्यं, मित्रत्वं वा हरौ योजयन्ति, ते तस्मिन् लीनाः भवन्ति। अतः, एतद् विस्मयेन न पश्य, कृष्णेन अजातेन योगेश्वराधिपेन, मुक्तिः प्राप्ता। व्रजाङ्गनाः कृष्णं समीपं आगच्छन्त्यः दृष्ट्वा, भगवान् वाचस्पतिः ताः मनोहरया वाचा मोहितमना अभाषत।