कश्चित् मम ध्याननादिसाधनैः, योगाचार्यपथानुगमेन च, अशुभप्रभावान् निवारयन्ति। केचन विवेकिनः, यौवने देहम् स्थिरं सुगठितं च स्थापयित्वा, ततो विविधैः उपायैः सिद्ध्यर्थं प्रवर्तन्ते। किन्तु तादृशः कौशलः न प्रशंसनीयः, तस्य प्रयत्नस्य फलाभावात्; यतः देहः वृक्षफलवत् नश्वरः। यदि योगाभ्यासेन देहः दीर्घायुषः भवति, तर्हि बुद्धिमन्तः तस्मिन् न श्रद्धां कुर्युः, योगं परित्यज्य मयि एव समर्पयन्ति। यो योगमार्गम् आश्रित्य मयि शरणं गच्छति, तस्य योगिनः विघ्नैः न विचलितः, कामरहितः स्वसुखानुभवः भवति। यथा प्रियतमः अनवगता पत्नी, तस्य प्रियतमा स्थिरासने उपविश्य, पूर्ववत् आचरति। सा यदा पतिम् पूजयन्ती तस्य पादयोः उष्णतां न अनुभवति, तदा सा मृगशावकवत् विहीनसमूहा, चिन्तितहृदया उपविश्यति। सा आत्मनः दुःखं विलपन्ती, अशरणा, मित्ररहिताऽपि, अश्रुपातेन रुदन्ती, वनान्तरे स्तनौ निपीड्य, स्पष्टया वाचा च विलपितवती। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रपरिवृतां भूमिं रक्षितुं अर्हसि, या चोरैः क्षत्रियपकर्षकैः त्रस्ताऽस्ति। एतद्विलप्य, सा युवती पतिम् अनुसृत्य वनम् अगच्छत्; पतिपादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा, शोकाकुला अभवत्। काष्ठैः चिता निर्माय, पतिम् तत्र स्थापयित्वा, अनुवर्तितुं मनः निश्चय्य, विलपन्ती तिष्ठति। तत्र, पूर्वमित्रं आत्मनिष्ठं ब्राह्मणः, तां शोकग्रस्तां सौम्यवाक्यैः सान्त्वयित्वा, इदं उवाच—हे प्रभो! ब्राह्मणः उक्तवान्—त्वं कः? कस्य वा? कः अयम् यः तव शोकस्य कारणम्? किं मां मित्रं जानासि, येन सह पूर्वं भ्रमितवती? किं आत्मनं स्मरसी, हे मित्रे, अप्रसिद्धं मम सहचर्यं? मां परित्यज्य, त्वं भौतिकसुखेषु मग्ना, अन्यं स्थानम् अन्वेषितवती। हे सुभगे! त्वं अहं च हंसौ, मनःसरसि मित्रौ, सह सहस्रवर्षाणि अविच्छिन्नं वासं कृतवन्तौ। किन्तु त्वं मां परित्यज्य, पृथिवीं गत्वा, संसारीभावेन, एका स्त्रिया द्वारा निर्मितं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एक रक्षकः, त्रयो गृहार्थाः, षड्वंशाः, पञ्च विपणयः, पञ्चस्वभावः—स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणस्य स्रोतांसि; जठराग्निः खाद्यं च गृहार्थः; वंशः इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्ति; स्वभावः अव्ययः; शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः, तत्र अपि न जानाति। तत्र, त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदिता, स्मृतिश्रवणं नष्टवती; तस्य संसर्गात्, हे प्रभो, त्वं तादृशं पतितं स्थितिम् प्राप्तवती। त्वं न विदर्भकन्या, नायं वीरः तव मित्रम्; त्वं न पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेनियता। एषा मम कृतं मायया, येन पुरुषं स्त्रियं च सत्यम् मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। अहं त्वं, त्वं च न अन्यः; त्वमेव अहं—एतत् बोधस्व, हे मित्र; विवेकिनः अस्माकं मध्ये दोषं न पश्यन्ति, नापि लघुतमम्। यथा पुरुषः एकं आत्मानं पश्यति, किन्तु दर्पणे स्वदृष्टौ द्वौ इव दृश्यते, एवं अस्माकं अन्तःस्वभावः। एवं, मनःहंसः हंसेन जागृतः, स्वस्थितिम् प्राप्तवान्; तेन सुधारणा, नष्टां स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बार्हिष्मन्, एतत् आध्यात्मिकेन प्रकारेण उपदर्शितम्; अप्रत्यक्षं हि भगवतः प्रियं भवति, यः जगत्कर्ता अप्रत्यक्षे रमते। भगवान्, शरत्कालरात्रीन् मालतीसुमनोऽलंकारिताः दृष्ट्वा, योगमायाम् उपाश्रित्य, रमितुम् इच्छितवान्। ततः चन्द्रः, तारागणाधिपः, शीतलैः किरणैः पूर्वदिशं रक्तिमया कृतवान्; स चोदितः, पुण्यात्मनां हृदयं शुद्धयन्, प्रियः दीर्घकालानन्तरम् इव प्रकटितः। चन्द्रमण्डलं अखण्डितम्, पद्ममुखवत् स्फुरन्तम्, नवकुंकुमारुणं दृष्ट्वा, वने नवगोमातृभिः शोभितम्, भगवान् सुन्दरीणां नेत्रवतीनां कृते मधुरं मनोहारीं गीतिं गायितवान्। तस्य गीतस्य श्रवणेण, प्रेमवर्धनस्य, व्रजस्त्रियः कृष्णेन हृतचित्ताः, परस्परम् अनवगत्य, तत्र समागताः, यत्र प्रियः कुण्डलविलसन् स्थितः। केचन दुग्धं पाययन्त्याः कार्यं परित्यज्य, शीघ्रं गन्तुं इच्छन्त्यः; अन्याः पक्वं दुग्धं चुल्यां त्यक्त्वा, शिशुं न पाययित्वा, शीघ्रं निर्गताः। केचन भोजनं सेवयन्त्याः, कार्यं परित्यज्य; अन्याः शिशुं पाययन्त्याः, तं त्यक्त्वा; केचन पतिं सेवयन्त्याः, भोजनं न समाप्त्य, निर्गताः। केचन अंजनं योजयन्त्याः, अन्याः स्नानं कुर्वन्त्याः, केचन नेत्ररञ्जनं कुर्वन्त्याः, वस्त्राभरणविलग्नाः, कृष्णस्य समीपं शीघ्रं गताः। यद्यपि पत्युः, पितुः, भ्रातुः, बान्धवानां च प्रतिबन्धेन, तासां हृदयं गोविन्देन हृतम्, ताः न रोद्धुं शक्याः, मोहिताः। केचन गोप्यः गृहे स्थिताः, निर्गन्तुं न शक्ता; कृष्णस्मरणे निमग्नाः, नेत्राणि निमील्य, तं ध्यानयन्त्यः। प्रियवियोगदुःखेन पीडिताः, तासां तीव्रशोकः अशुभानि सर्वाणि अपोहयन्; ध्यानात् अच्युतसंबन्धं प्राप्ताः, तेन सुखेन, सर्वाः आपदः नष्टाः। परमात्मना सह मिलित्वा—यद्यपि प्रियभावेन—सत्त्वगुणमयम् शरीरम् त्वरितम् त्यक्त्वा, बन्धनं क्षणेन नष्टम्। राजा परीक्षित् उवाच—हे ऋषे! व्रजस्त्रियः कृष्णम् परमप्रियं जानन्ति, न ब्रह्म; गुणाश्रयचित्तानां सत्त्वप्रवाहः कथं निवृत्तः? शुकः उवाच—एतत् पूर्वं ते उक्तम्—यथा दुष्टः शिशुपालः अपि सिद्धिम् प्राप्तवान्; यः हृषीकेशद्वेष्टा मुक्तिम् प्राप्तः, तर्हि तद्भक्ताः किम् उ न? लोकहिताय, हे राजन्, परमात्मा—अक्षरः, असीमः, गुणातीतः, गुणात्मा च—स्वयं प्रकटितः।