एवं स्वस्य मोहोऽयं – शुद्धे आत्मनि भेदबुद्धिर्यत्र दृश्यते, आत्मनः पृथक् आत्मनः अन्यः कश्चित् नास्ति, आत्मन्येव आत्मनः आधारः। यद् नामरूपाभ्यां पञ्चविधं न विरुद्धं गृह्यते, तदपि निरर्थकं केवलं स्तुतिमात्रं; द्वैतबुद्धिः तेषां ये स्वमतं पण्डितत्वं मन्यन्ते। योगस्यासम्पूर्णत्वे योगिनः कायजाताः विकाराः तं बाधन्ते; तस्मै नियतिः विधीयते। केचित् योगबलात् आसनैः कुम्भकयुक्तैः व्याधीन् विनाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिश्च दोषान् निवारयन्ति। केचन मयि ध्यानं कृत्वा, नामस्मरणादिना, योगाचार्यपथेन च, अशुभानि आपदः अपाकुर्वन्ति। अन्ये विवेकिनः कौमार्ये एव शरीरं स्थिरं सम्यगाकृतिं स्थापयित्वा, ततः विविधैः उपायैः सिद्धिं प्रयन्ति। किन्तु तादृशी कौशलता न गर्या, यतः तस्य श्रमस्य निष्फलत्वात्; देहः हि नश्वरः, वृक्षस्य फलवत्। यदि योगाभ्यासात् शरीरं दीर्घायुष्कं भवेत्, तर्हि धीमतः तस्मिन् न श्रद्धा, योगं परित्यज्य मयि एव यत्नः कर्तव्यः। यः योगी योगं चरन् मयि आश्रयः, सः विघ्नैः न बाध्यते, निराशः स्वसुखानुभववान् भवति। यथा प्रिया स्त्री, न जानन्ती प्रियस्य गमनं, स्वे आसने स्थित्वा पूर्ववत् व्यवहरति। सा पतिसेवायां पादयोः स्नेहम् अलभमाना, चिन्तार्ता मृगीव विहायका, उपविशति। सा स्वयमेव दुःखिता, अनाथा, अश्रुपूर्णनेत्रा, वने स्तनौ पिडयन्ती, स्वरेण रुदती। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रपरिखितां भूमिम् अनाथां, चौरकषत्रबन्धुभयां, रक्षितुम् अर्हसि। एवं विलपन्ती सा युवती पतिं वनं अन्वगात्; पत्युः पादयोः पतित्वा, निःश्वासं मुमोच। सा काष्ठमयां चितां निर्माय, पत्युः शरीरम् उपस्थाप्य, अन्वगमनाय चित्तं समाहितवती, विलपन्ती तस्थौ। तत्र पूर्वसखा आत्मवित् ब्राह्मणः सा अश्रुपूर्णां शान्तया गिरा सान्त्वयामास। ब्राह्मणः उवाच – का त्वं? कस्यासीदं कः शये यं त्वं शोचसि? मां सखायं पूर्वसंगतम् अवगच्छसि किम्? स्मरसि किं स्वं, हे सखे, मम अज्ञातसख्यं? मां विहाय, त्वं अन्यं देशम् अगच्छः, विषयासक्तचित्तया। त्वं चाहम् हंसौ, सखायौ मनसो ह्रदे निवसन्तौ; सहस्रवर्षाणि न कदापि व्यभेदावगच्छाव। त्वं तु मां विहाय, हे सखे, भूमौ विषयबुद्ध्या ययौ; तत्र काचित् स्त्रीकृतं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चात्मिका प्रकृतिः – एषा स्त्रीणां निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः; अग्नयः अन्नं च कक्ष्याः; कुटुम्बं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्तिः; प्रकृतिः अव्यया; शक्तिपतिः सः पुरुषः यः प्रविष्टः, न तु जानाति। तत्र त्वं रामस्पर्शात् विस्मृतास्मृति: श्रवणं च लब्धवती; तेन संगात्, हे प्रभो, त्वं एतादृशं पतितं स्थितिम् आप। त्वं न विदर्भसुता, नायं वीरः तव सखा; न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवमे द्वारेनिरुद्धा। एषा मया सृष्टा माया, येन त्वं पुरुषं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; न तयोः सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ उभावपि पश्यतः। अहं त्वं, त्वं च नान्यः मत्तः; त्वमेव अहम् – इति विद्धि सखे; पण्डिताः न किञ्चिदपि दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतरम्। यथा आत्मनं एकं जनः पश्यति, दर्पणे च स्वदृष्टौ द्वितीयं, तथा उभयोः अन्तरात्मा। एवं मनोहंसः हंसप्रबोधेन स्वस्थानं प्रतिपेदे; तेन शोधनात् स्मृतिं प्राप। हे बार्हिष्मन्, एतत् परोक्षरूपेण आत्मतत्त्वं दर्शितम्; यतः भगवान् परोक्षप्रियः। एवं भगवाञ्छरद्वासर्याः कुसुमितमल्लिकाभिः शोभिताः रात्रिः दृष्ट्वा, योगमायाम् आश्रित्य, रमणाय चकार। तदा चन्द्रः ताराधिपः सौम्यरश्मिभिः पूर्वदिशं रक्ताभां कृत्वा, पुण्यात्मनां हृदयानि विशुद्ध्य, प्रियः दीर्घकालदर्शनवद् उदितः। चन्द्रमण्डलस्य अविच्छिन्नं वर्तुलम्, पद्ममुखस्य शोभां, नवकुङ्कुमलिप्तम्, वने च नवनीतानां वत्सानां शोभया, दृष्ट्वा, सः सुश्लिष्टगीतं मधुरं रमणीयं स्त्रीणां प्रियाणां चकार। तद्गीतं श्रुत्वा, प्रेमविवर्धनं, व्रजस्त्रियः कृष्णवशीकृतचित्ताः, अन्योन्यं न ज्ञात्वा, तत्र यत्र प्रियः कर्णकुण्डललसत्कपोलः स्थितः, समागच्छन्। काचित् दुग्धदोहने अपि कार्यं न समाप्त्वा, शीघ्रं गन्तुम् उत्सुकाः; अन्याः पयः पाका उपरि स्थापयित्वा, शिशून् न पाययित्वा, शीघ्रं जग्मुः। काचित् भोजनदानं संत्यज्य, काचित् शिशुपालनं विहाय, अन्याः पतिसेवायां अपि, स्वयमन्नं न भुक्त्वा, त्वरया जग्मुः। काचित् अञ्जनं लेपयन्ती, अन्याः स्नानं कुर्वन्त्यः, काचित् नेत्रान् रञ्जयन्ती, वस्त्राभरणानि विक्षिप्य, शीघ्रं कृष्णस्य समीपं जग्मुः। पत्युपरि, पित्र्ये, भ्रातृबन्धुषु च निरोध्यमानाः अपि, हृतचित्ताः गोविन्देन, ताः न वारयितुं शक्याः, मोहिता इव। काचिद् गोप्यः गृहात् निर्गन्तुं न अशक्नुवन्, अन्तःस्थिता एव कृष्णचिन्तया, नेत्रौ निमील्य, तं ध्यानयन्त्यः। प्रियविरहदुःखेन संतप्यमानाः, तासां तिव्रदुःखेन सर्वमशुभं नष्टम्; ताः ध्यानयोगेन अच्युतसंगं प्राप्य, तेनानन्देन सर्वदुःखं निवारितम्।