यथा उदितसूर्यः मानवचक्षुषां तमः नाशयति, न तु तस्य उत्पत्तिं करोति, एवं मम तीक्ष्णा विवेकशक्ति बुद्धौ स्थितमज्ञानतमः विनाशयति। एष आत्मा स्वयंज्योतिः अजः अनन्तः महदनुभवः सर्वानुभवस्वरूपः, द्वितीयरहितः, यस्मिन्वाणी उपशमं गच्छति, येन वाणी प्राणा च प्रेरिताः भवन्ति। एष एव आत्ममोहः—शुद्धे आत्मनि भेदबुद्धिः, आत्मनः व्यतिरिक्तं किञ्चन नास्ति यस्मिन्स्वात्मनः आधारः स्यात्। नामरूपेण पञ्चधा अविकृतं यत् गृह्यते, तदपि निरर्थकं केवलं स्तुतिमात्रं; एषा द्वैतबुद्धिः तैः एव ये स्वात्मानं पण्डितान् मन्यन्ते। यस्य योगिनः योगः अपक्वः, तस्य शरीरे उत्पन्नाः विकाराः तं बाधन्ते; तस्मात् तत्र विधानं निर्दिष्टम्। केचित् योगबलात् आसनप्राणसंयमाभ्यां विकारान् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैश्च विकारान् अपाकुर्वन्ति। केचित् मयि ध्यानपूर्वकं, नामस्मरणादिना, योगाचार्यपथेन च अशुभानि विनाशयन्ति। केचन पण्डिताः यौवने स्थिरं सुगठितं च शरीरं स्थापयित्वा, ततः सिद्ध्यर्थं नानाविधानि उपायान् उपयुञ्जते। किन्तु तादृशं कौशलं न वन्दनीयम्, तस्य श्रमस्य निष्फलत्वात्, शरीरस्य च वृक्षफलवत् नश्वरत्वात्। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं जायते, तर्हि बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न कुर्यात्, योगं परित्यज्य मयि एव मनः स्थापयेत्। यो योगी योगाभ्यासं मयि आश्रित्य आचरति, स विघ्नैः न चलति, निराशः स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रियतमा स्त्री न जानाति प्रियतमस्य गमनं, सा स्वस्थाने स्थित्वा सामान्यवत् आचरति। यदा सा पत्युः पादयोः सेवायाम् उष्णतां न अनुभवति, तदा सा व्याकुलहृदया मृगीव विहिता उपविश्यति। सा आत्मनः दुःखेन, अनाथत्वेन, अश्रुपातेन विलपन्ती, वने स्तनौ पीनयन्ती, स्वरेण क्रोशन्ती। "उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे! त्वं समुद्रपरिखितां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चोरच्छत्रियादिभिः भीता अस्ति," इति विलपन्ती सा युवती पतिं पृष्ठतः वनं ययौ; पत्युः पादयोः पतित्वा अश्रूणि मुक्त्वा। सा काष्ठचितां निर्माय, पतिं तत्र स्थापयित्वा, तं अनुगन्तुं कृतनिश्चया, मनः स्थिरीकृत्य विलपन्ती तस्थौ। तत्र पूर्वसखा ब्राह्मणः आत्मज्ञः सौम्यवाक्यैः तां सान्त्वयामास, रुदतीं ताम् उपगम्य। स ब्राह्मणः उवाच—"काऽसि त्वम्? कस्य वा? कः अयम् येन त्वं शोचसि? किं मां सखायं वेत्सि, येन सह त्वं पूर्वं विचरासीः? किं आत्मानं स्मरसि, हे सखे, मम अप्रसिद्धं सखायं? मां विहाय त्वं अन्यत्र गता, विषयेषु मग्ना। "त्वं चाहं च हंसौ, मनःसरोवरनिवासिनौ, सहस्राब्दपर्यन्तं न वियोगः आसीत्। त्वं मां विहाय, हे सखे, भूमौ विषयबुद्ध्या गतवती, तत्र कस्याश्चित् स्त्रियाः निर्मितं स्थानं दृष्टवती। "पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चप्रकृतिः—एतत् स्त्रियाः निकेतनम्। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणमार्गाः, जठराग्निः अन्नं च कक्ष्याः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। "विपणिः कर्मशक्तिः, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः प्रविष्टः पुरुषः, स तु तद् न जानाति। तत्र त्वं रामस्पर्शात् हर्षिता स्म, स्मृतिश्रवणयोः हानिम् अलभथाः; तस्मात् संगात्, हे नाथ, त्वं एवमवस्थां प्राप्तवती। "त्वं न विदर्भराजकन्या, नायं वीरः तव सखा, न त्वं पुरञ्जन्या पतिः, या नवद्वारेनिबद्धम्। एषा मया निर्मिता मोहः, येन त्वं नृपं च साध्वीं च सत्यम् इति मन्यसे; न तयोः सत्यता, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। "अहं त्वं च, त्वं च नान्यः मतः; त्वमेव अहं—एवं विद्धि, सखे; पण्डिताः न किञ्चित् दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतरम्। यथा आत्मानं एकं पश्यति, दर्पणे च स्वदृष्टौ द्विधा, एवं नः अन्तरात्मा। "एवं हंसः मनसो जागरितः हंसस्य द्वारा स्वस्थितिं प्राप्तः; तेन संशोधनेन स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। हे बर्हिष्मन्, एतत् आध्यात्मिकं सूचितम्, परोक्षरूपेण; यतः भगवान् परोक्षप्रियः।" एवं भगवाञ्श्रीकृष्णः शरत्कालरजन्यः कुमुदवनराजिताः दृष्ट्वा, योगमायाम् आश्रित्य रमितुम् इच्छामास। तदा चन्द्रः ताराधिपः मृदुलकराभिः पूर्वदिगन्तं रक्तिमायाम् अलिप्य, पुण्यात्मनां हृदयानि शमयन्, दीर्घकालदर्शनविरहितप्रियवत् उदितः। स पूर्णचन्द्रस्य विमलमण्डलं, नवकुमकुमरागं, कमलवदनं, वने नवनीतनवगवां शोभां दृष्ट्वा, रमणीयाक्षीणां स्त्रीणां कृते मधुरसुरञ्जनं गीतं जगौ। तस्य गीतस्य श्रवणेन, यः प्रेमा वर्धते, वृजाङ्गनाः कृष्णवशगाः, अन्योन्यं न ज्ञायन्त्यः, तत्र एव कान्तं श्रवणकुण्डलमण्डितं गताः। काचित् दुग्धदोहनेन अपि कार्यं न समाप्तवती, शीघ्रं गन्तुम् उत्सुका; अपराः पयः पचने स्थापयित्वा, अपत्यं न पोषयित्वा धावन्त्यः। काचित् भोजनसेवायां कार्यं परित्यज्य, काचित् शिशुपोषणे, अपराः पतिसेवायां अन्नं न भुक्त्वा त्वरिताः। काचित् अञ्जनलेपनसमये, अपराः नेत्ररञ्जनसमये, वस्त्राभरणविसृम्भिताः, शीघ्रं कृष्णस्य समीपं जग्मुः। पितृभ्रातृपतिसंबन्धिभिः निवार्यमाणाः अपि, गोविन्देन हृतचित्ताः, ताः न तिष्ठन्ति, मोहिता इव।