अविद्यया आत्मन्यभिन्नं पूर्वसिद्धं गुणकर्मन्यासं केवलमनुसंधानमात्रेण निवर्तते, आत्मा न गृह्यते न वा परित्यज्यते। यथा उदितसूर्यः मनुष्यचक्षुषां तमः नाशयति न तु सृजति, तथा मदीया विवेकबुद्धिः पुरुषस्य बुद्धौ अज्ञानतमः विनाशयति। अयं स्वयंज्योतिः अजातः अनन्तः महदनुभवः, सर्वानुभवः, द्वितीयरहितः, यः वाचः प्रवृत्तौ उपशमने च प्ररोजयति, प्राणं च नियच्छति। आत्मनः शुद्धत्वे भेदबुद्धिः एषा आत्ममाया; आत्मन्यन्यदाश्रयं नास्ति। यत् नामरूपग्राह्यं पञ्चधा अविरोध्यं च, तदपि निरर्थकं केवलं स्तुतिमात्रं; द्वैतबुद्धिः तु तैः एव ये स्वयम् आत्मज्ञाः इति मन्यन्ते। योगिनः येषां योगः अपक्वः, तेषां शरीरसमुत्थानि व्याघातानि विघ्नाय भवन्ति; तदर्थं नियमः निर्दिष्टः। योगबलेन केचित् आसनैः कुम्भकसंयुतैः क्लेशान् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च व्याघातान् अपाकुर्वन्ति। केचित् मामनुस्मृत्य, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथेन वा, अशुभान् दोषान् विनुदन्ति। केचन विवेकिनः इदं शरीरं युवास्थायाम् स्थिरं सुगठितं स्थापयित्वा, ततो विविधैः उपायैः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। किन्तु तादृशी कौशलता न वन्दनीया, यत् तस्य प्रयत्नस्य फलमशाश्वतम्, शरीरस्य च नश्वरत्वात्, यथा वृक्षस्य फलं। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, तर्हि धीरः तत्र श्रद्धां न कुर्यात्, योगं परित्यज्य मयि एव चित्तं निबध्नीयात्। यः योगी मय्याश्रितः योगाभ्यासमार्गं चरति, स विघ्नैः न चलति, कामरहितः स्वसुखानुभवः च भवति। यथा प्रिया स्त्री न जानाति प्रियस्य गमनं, सा स्वस्थानमासीनाऽपि पूर्ववत् आचरति। यदा तु पतिवन्दनकाले पादेषु न स्पृशति सौष्ठवं, तदा सा हृदयेन शोकिता, मृगीव गणात् वियुक्ता, उपविशति। सा स्वयम् आत्मनः शोकं कृत्वा, अनाथा, बान्धवविहीना, अश्रुपूरितलोचना, वने स्तनौ पीडयन्ती, उन्नतनिर्घोषेण रुरोद। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एवेमां समुद्रमेखलां भूमिं चौरक्षत्रबन्धुभयां रक्षितुमर्हसि" इति विलपन्ती, या युवती पतिं अनुसृत्य वने पतिपादयोः पतिता, अश्रूणि मुक्त्वा रुरोद। सा काष्ठानां चितिं निर्माय, तत्र पतिं स्थापयित्वा, अनुगमनाय चित्तं निश्चित्य, विलपन्ती तस्थौ। तत्र पूर्वसख्युः आत्मज्ञः ब्राह्मणः, तां सान्त्वयन्, मृदुभिः वचोभिः, रुदतीं सम्बोधितवान्। ब्राह्मणः उवाच—"काऽसि त्वम्? कस्य वा? अयं कः शयानः यस्य त्वं शोचसि? मां सखा इति जानासि, येन सह त्वं पूर्वं विचरितवती? स्मरसि वा आत्मानं, हे सखे, मम अनभिज्ञसखा इव? मां परित्यज्य त्वं अन्यत्र गत्वा, विषयेषु मग्ना। हे सुभगे, त्वं च अहं च हंसौ, मनःसरोवरनिवासिनौ, सहस्रवर्षाणि न वियोगः। त्वं मां परित्यज्य भूमौ विषयबुद्ध्या गतवती, तत्रैकस्याः स्त्रियाः निर्मितं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः पालकः, त्रयः शय्यागृहाः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चात्मिका प्रकृतिः—स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः, पाचनाग्निः अन्नं त्रयः कक्ष्याः, कुटुम्बं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्तिरेव, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः प्रविष्टः पुरुषः, स तु न जानाति। तत्र त्वं रामस्पर्शात् प्रमुदिता, स्मृतिश्रवणौ नष्टौ, तस्माद् संगात्, हे नाथ, त्वं इदं दुर्गतिं प्राप्तवती। त्वं न विदर्भतनया, नायं वीरः तव बान्धवः, न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवमे द्वारे बद्धा। एषा मया सृष्टा माया, येन त्वं नरं च सुशीलां च स्त्रीं सत्यमिव मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ उभयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वं च, त्वं च नान्यः मतः; त्वमेव अहं, इति विद्धि, सखे; विद्वांसः न किञ्चिदपि दोषं पश्यन्ति। यथा आत्मनं कश्चन एकं पश्यति, दर्पणे च स्वदृशि द्वित्वं पश्यति, एवं उभयोः अन्तरात्मा। एवं हंसः मनसः, हंसप्रबोधेन स्वस्थितिं प्राप्तवान्; तेन शुद्ध्या स्मृतिं लब्धवान्। हे बर्हिष्मन्, एषा आत्मविद्या उपाख्यानरूपेण कथिता; भगवतः अप्रत्यक्षप्रियत्वात्।" एवं भगवतः शरद्रात्रयः, मल्लिकापुष्पैः शोभिताः, दृष्ट्वा, स योगमायां समाश्रित्य रतिं कर्तुमिच्छन्। तदा चन्द्रः ताराधिपः, मृदुकरैः किरणैः पूरितपूर्वदिक्, रक्तिम्ना रञ्जितः, पुण्यजनहृदयशुद्धिकरः, प्रियदर्शनोऽपि सन्दृश्यते। तदानीं पूर्णचन्द्रमण्डलं, नवकुम्कुमरञ्जितं, पद्ममुखप्रभं, वने च नवपयसीषु शोभयमाने, स मधुरं मनोहरं गीतं विललाप, या व्रजनायिकानां मनांसि आकृष्टवान्। तद्गीतश्रवणेन, प्रेमविवर्धनकारिणा, ताः व्रजयोषितः, कृष्णे मनः समर्प्य, अन्योन्यानविज्ञाताः, तत्रागच्छन् यत्र प्रियः कुण्डलिनं शिरसि धत्ते। काश्चित् दुह्यमानाः दधिमन्थनं परित्यज्य शीघ्रं ययुः; काश्चित् पयः पचन्त्यः, अपुत्रभोजनं कृत्वा, गृहेषु अपि शिशून् परित्यज्य, शीघ्रं जग्मुः। काश्चित् भोजनं परित्यज्य, शिशुपोषणे अपि त्यक्त्वा, पतिसेवायामपि, अप्यन्याः स्वकृत्यानि न समाप्त्य, त्वरया जग्मुः। काश्चित् अञ्जनं कुर्युः, काश्चित् स्नानं, काश्चित् नेत्ररञ्जनं; वस्त्राभरणव्यत्यासेन, शीघ्रं कृष्णस्य समीपं जग्मुः।