कर्म क्रियते जीवः च कर्मणि प्रवर्तते, कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः। परन्तु पण्डितः, प्रकृतिस्थोऽपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वस्य एव सुखं अनुभवति। सः, स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा, यः यः भावः आत्मनः स्वीकृतः, तत्र आत्मनि स्थितः मनः अन्यत् न जानाति। यदि कश्चित् असत्यम् इन्द्रियगोचरं पश्येत्, तर्कैः विपरीतं विजानीयात्, तद् ज्ञाः सत्यम् न मन्यन्ते, यथा स्वप्नः प्रबुद्धस्य नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, अज्ञानात् आत्मनः अविविक्तः, पूर्वं उपार्जिता, केवलं निरीक्षणेन निवर्तते; आत्मा न ग्राह्यः न त्याज्यः। यथा उदितः सूर्यः मानवानां चक्षुषां तमः नाशयति, न तु सृजति, एवं मे विवेकः बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। अयं स्वयंज्योतिः, अजातः, अनन्तः, महदनुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, वाङ्मनसो निवृत्तिः, येन वाक्प्राणा नियन्त्र्यन्ते। यावत् आत्मनि शुद्धे भेदबुद्धिः, तावत् आत्ममोहः; आत्मनः विनाऽन्यः नास्ति आधारः। यत् नामरूपेण, पञ्चधा, अविरोधेन गृह्यते, तदपि, अर्थरहितम् अपि, केवलं स्तुतिः; द्वैतं तु तैः, ये आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते। योगिनः, येषां योगः अपक्वः, तेषां देहे व्युत्थानानि विघ्नं जनयन्ति; तत्र नियमः निर्दिष्टः। केचित् योगबलात्, आसनैः पूरकादिभिः, व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च व्युत्थानानि निवारयन्ति। केचित् मम ध्यानात्, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथेन च, अशुभानि हरन्ति। अन्ये बुद्धिमन्तः, युवास्थायाम् एव देहम् अधिष्ठाय, विविधैः उपायैः सिद्धिम् इच्छन्ति। तादृशः कौशलः न स्तुत्यः, तस्य प्रयत्नः निष्फलः, यतः देहः क्षणिकः, वृक्षफलेन इव। यदि योगाभ्यासेन देहः दीर्घायुष्कः भवेत्, तर्हि बुद्धिमान् तत्र न विश्वासं कुर्यात्, योगं परित्यज्य, मयि एव समर्पयेत्। यः योगी मयि आश्रयं कृत्वा योगमार्गं चरति, सः विघ्नैः न चलति, निराशः, स्वसुखं अनुभवति। यथा स्त्री, न जानन्ती प्रियस्य गमनम्, स्वस्थानम् अधिष्ठाय, पूर्ववत् आचरति। या, पतिपूजनकाले, पादयोः स्पर्शे उष्णतां न अनुभवति, सा चिन्तार्ता, हरिण्याः इव, एकाकिनी उपविष्टा। सा, आत्मनः शोकं कुर्वती, अनाथा, अश्रूणि स्रवयन्ती, वने स्तनौ पीडयन्ती, स्फुटया वाचा रुरोद। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एतां समुद्रपरिवृतां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चोरैः क्षत्रबन्धुभिः भीता। एवं विलपन्ती, या युवती, वने पतिं अन्वगच्छत्; पत्न्याः पादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा। सा काष्ठचिता निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, अनुगमनाय चित्तं स्थिरीकृत्य, विलपन्ती स्थितवती। तत्र, पूर्वसखा, आत्मज्ञः ब्राह्मणः, सान्त्वनवचोभिः तां शोकार्तां समाश्वासयामास। ब्राह्मणः उवाच—काऽसि त्वम्? कस्य वा त्वम्? कः अयम् अत्र शयानः, यस्य त्वं शोचसि? मां सखायम् इति जानासि वा, येन सह त्वम् पूर्वम् विचरिता? स्मरसि वा आत्मानं, सखे, मम अज्ञातसखायम्? मां परित्यज्य, त्वम् अन्यत्र गता, विषयेषु मग्ना। हे सुते, त्वं च अहम् च हंसौ, मनःसरोवरे वसन्तौ मित्रे, सहस्रवर्षाणि अपि न वियोगः। त्वं मां परित्यज्य, संसारीभावेन भूमौ अगमः; तत्र एका स्त्रीणां कृतं स्थानम् अपश्यः। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चधा प्रकृतिः—इदं स्त्रीस्थानम्। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणनाड्यः; अग्नयः, आहारः कक्ष्यः; कुटुम्बं इन्द्रियसमूहः। विपणि कर्मशक्ति, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः एषः प्रविष्टः पुरुषः, तद् न जानाति। तत्र त्वम्, रामस्पर्शेन, हृष्टा, स्मृतिश्रवणयोः हानिम् अलभथाः; तस्मात् संगात्, एषः दुर्गतिः। न त्वं विदर्भकन्या, नायं वीरः तव सखा; न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवद्वारेन बद्धः। एषा मया कृतः मोहः, येन त्वं नरं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ, उभयोः गतिं पश्यतः। अहं त्वम्, त्वं च न अन्यः मतः; केवलं अहमेव त्वम्—इति विद्धि, सखे; पण्डिताः न किञ्चिद् दोषं पश्यन्ति। यथा एकः स्वम् एकत्वेन, दर्पणे द्वित्वेन च पश्यति, एवं आत्मनः अन्तरभावः। एवं मनःहंसः, हंसेन बोधितः, स्वस्थितिं प्राप्तः; तेन संशोधनेन, स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्। एषा कथा, हे बार्हिष्मन्, आत्मविद्यया परोक्षरूपेण प्रदर्शिता; यतः भगवान् परोक्षप्रियः। ततः भगवतः, शरत्कालस्य ताः रजन्यः, मल्लिकासुमनोभिः शोभिताः, दृष्ट्वा, योगमायाम् उपाश्रित्य, रमणीयं कर्तुम् इच्छामास। तदा चन्द्रः, ताराधिपः, मृदुलैः करैः पूर्वदिशं रक्तच्छव्या अलङ्कृत्य, उदितः, साधूनां हृदयमलानि अपोह्य, प्रियस्य दीर्घकालान्तरदर्शनवत्। स चन्द्रमण्डलम्, पद्मवदनप्रभं, नवकुङ्कुमरञ्जितम् अपश्यन्, वने च नवपयसीभिः शोभितम्; सः, सुगीतं मधुरं रम्याक्षीणां स्त्रीणां कृते गातुम् आरभत। तद्गीतश्रवणेन, प्रेमविवर्धनं श्रुत्वा, व्रजयोषितः, येषां चेतांसि कृष्णे पतितानि, अन्यमन्यं न वेदित्वा, यत्र प्रियः स्थितः, तत्र आगच्छन्, तस्य कुण्डले च कम्पमानौ।