सर्वे श्रोत्रियाः, शृणुत। एकदा आत्मज्ञानस्य गम्भीरं रहस्यं विवृण्वन् भगवान् एवमुवाच। तस्य वचनानि श्रद्धया श्रूयन्ताम्। यः आत्मा स्वस्थानं स्पष्टं विविक्तं च प्राप्नोति, तस्य इन्द्रियाणि गुणमयानि तं स्पर्शयितुं न शक्नुवन्ति। तद्वत्, मेघाः सूर्यं यदा व्याप्नुवन्ति, तस्य प्रकाशं न बाधन्ति; मेघाः गच्छन्ति चेत्, सूर्यः स्वप्रभया अविच्छिन्नः अस्ति। यथा आकाशः वायोः, अग्नेः, आपः, पृथिव्याः गुणैः न सन्नद्धः, तेषां आगमनं गमनं च स्वगुणैः एव भवति, तथा अक्षरः आत्मा त्रिगुणैः—सत्त्व-रजस्-तमः—स्पर्शं न प्राप्नोति; ते मनसि संसरणस्य कारणानि भवन्ति। तथापि, गुणैः युक्तं माया-निर्यातं संगं यावत् रजः-क्लेशः मनसः न निरस्तः, तावत् त्याज्यम्। दृढया मयि भक्त्या रजः-दोषः अपास्यते। केचित् योगिनः, देवमानुष-प्राप्त-विघ्नैः बाधिता, पूर्ववासनया पुनः योगाभ्यासं कुर्वन्ति; कर्ममार्गेण न। जीवः कर्मणि प्रवृत्तः, कारणेन वा, दैवेन वा प्रेरितः; किन्तु विद्वान् प्रकृतिस्थः अपि तृष्णां त्यजित्वा स्वसुखं अनुभवति। यदा जीवः स्थितः, उपविष्टः, चरन्, शयानः, उत्सृजन्, खादन् वा, यः आत्मनि स्थितं मनः धारयति, तस्य मनः अन्यथा न जानाति। यदि कश्चित् असत् इन्द्रियविषयं पश्यति, तर्कविचारैः विपरीतः दृश्यते, तं विद्वांसः सत्यम् न मन्यन्ते; यथा जागरणे स्वप्नः नश्यति। यः पूर्वार्जितः गुणकर्मन्यासः अज्ञानात् आत्मनः अविविक्तः, सः केवलं निरीक्षणेन निवर्तते; आत्मा न गृहीतः, न त्यक्तः। यथा उदितः सूर्यः मानुषदृष्टये तमः नाशयति, न तं निर्माति, तथा मदीया तीक्ष्णा बुद्धिः जनस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः स्वप्रकाशः अजः, अनन्तः, महदनुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः अस्ति; यत्र वाणी निवर्तते, तेन वाणी प्राणः च नियन्ते। आत्मनः भ्रान्तिः एतावती—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः विना आत्मनः आधारः नास्ति। यद् नामरूपेण पञ्चधा अव्याघातं दृश्यते, तत् अर्थहीनं अपि स्तुतिरेव; तादृशं द्वैतं तेषां विद्यायमानानां विद्यायमानं मन्यते। योगिनः येषां योगः अपूर्णः, तेषां देहे उत्पन्नाः विघ्नाः तान् बाधन्ति; तत्र नियतं नियमः अस्ति। योगबलात् केचित् आसनेषु प्राणधारणया व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च विघ्नान् अपोहन्ति। केचित् मयि ध्यानात्, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथेन च अशुभानि अपास्यन्ति। केचित् विद्वांसः यौवनस्थं देहं स्थिरं सुपुष्टं स्थापयित्वा, तदनन्तरं विविधैः उपायैः सिद्धिं साधयन्ति। तथापि, तादृशी सिद्धिः न पूज्या; तस्य प्रयासः निष्फलः, यतः देहः क्षणिकः, वृक्षस्य फलं इव। यदि योगाभ्यासेन देहः दीर्घायुषः भवति, तर्हि बुद्धिमान् तस्मिन् न विश्वासं कुर्यात्, योगं त्यक्त्वा मयि भक्तिं कुर्यात्। यः योगी योगाभ्यासं मयि आश्रित्य करोति, सः विघ्नैः न विकम्प्यते, कामरहितः स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रिया स्त्री न जानाति कि प्रियः गतः, सा स्थिरं आसनं कृत्वा पूर्ववत् आचरति। यदा सा पत्निं पूजयन्ती तस्य पादेषु उष्णता न अनुभवति, तदा सा शोकाकुलं हृदयम् धारयन्ती मृगशिशुं यथा विहीनं स्थित्वा। सा आत्मनः दुःखं, निर्बलत्वं, मित्रहीनत्वं च विलपन्ती, अश्रुभिः रुदन्ती, वनं गत्वा स्तनौ निपीड्य, स्फुटं रुदन्ती। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं अस्य समुद्रपरिवृतस्य भूमेः, चौर-निष्कत्रिय-भीतायाः रक्षिता भवितव्यः।" इति विलप्य, या युवती पतिं अनुवव्राज, सा पतिपादयोः पतित्वा अश्रूणि मुक्त्वा। सा काष्ठैः चिता निर्माय, पतिं तत्र स्थापयित्वा, अनुवर्तितुं मनः स्थिरं कृत्वा, विलपन्ती स्थित्वा। तत्र पूर्वसखा आत्मज्ञः ब्राह्मणः, सा रुदन्तीं शान्तैः वाक्यैः सान्त्वयामास। ब्राह्मणः उवाच—"कः त्वम्? कस्य त्वम्? कः एषः यः शयितः, यस्य त्वं शोकं करोषि? किं माम् मित्रं जानासि, येन सह कदाचित् विहृतवती?" "स्मरासि वा, हे मित्रे, आत्मनं अज्ञातसख्यं मम? मां त्यक्त्वा, अन्यं देशं गत्वा, भोगेषु मग्ना अभवः।" "त्वं अहं च, हंसौ मित्रे मनः-सरोवरस्थे, सहस्रवर्षाणि न विच्छेदः अभवत्।" "किन्तु त्वं मां त्यक्त्वा, भूमौ संसारबुद्ध्या गतवती; तत्र काचित् स्त्री स्थानं निर्माय दर्शयामास।" "पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्षाः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चधा प्रकृतिः—स्त्री-निवासः।" "पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणचालनानि; जठराग्निः अन्नं च कक्षः; कुलं इन्द्रियसमूहः।" "विपणिः कर्मशक्तिः; प्रकृतिः अक्षरा; शक्तिपतिः प्रवेशितः पुरुषः, तं न जानाति।" "तत्र त्वं रामस्पर्शेन प्रमुदिता, स्मृति-श्रवणं नष्टम्; तस्य संगात्, हे स्वामिन्, तादृशं पतितं प्राप्तवती।" "त्वं न विदर्भराजकन्या, नायं वीरः तव सखा; न त्वं पुरञ्जनीपतेः, सा नवद्वारगृहेनिबद्धा।" "एषा मया निर्मिता माया, येन त्वं नरं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; तौ न सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः।" "अहं त्वं, त्वं न अन्यः मत्तः; त्वमेव अहं—एतत् विद्धि, हे मित्रे; विद्वांसः न किञ्चित् दोषं पश्यन्ति, नापि सूक्ष्मम्।" "यथा जनः एकं आत्मानं पश्यति, द्वयं च दर्पणे स्वदृष्टौ च, तथा आन्तर्यं अस्माकं।" "एवं मनःहंसः हंसेन जागृतः, स्वस्थानं प्राप्तवान्; तस्मात् सुधारणा स्मृतिं पुनः प्राप्तवान्।" हे बर्हिष्मन्, एतद् उपनिषद्-रूपेण, अप्रत्यक्षं दर्शितम्; यतो भगवान् अप्रत्यक्षे रमते।