एवं ब्रह्मणि विवेकबुद्ध्या संशयं छित्वा, प्रतिपक्षवादिनां निग्रहणे कौशलसमन्वितः, आत्मानन्दे तुष्टः, सर्वेषु विषयेभ्यः उदासीनः, शान्तचित्तः स्यात्। आत्मा न भूमिमयः देहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नमात्रम्, बुद्धिः सात्त्विकी, अहङ्कारः आकाशः, पृथिवी च भूतसंघातः। एवं गुणमयैः इन्द्रियैः, स्वस्थानं विविक्तं यस्य, तं कथं स्पृशेयुः? यदि च ते विक्रियन्ते, तत्र दोषः कः? यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति, तद्वत्। आकाशः यथा वाय्वग्न्यापः पृथिव्यादिगुणैः न सम्बध्यते, तद्वत् अक्षरः, सत्त्वरजस्तमसां मनसः संसारहेतूनां, न स्पृश्यम्। तथापि, गुणैः, ये मायया कृताः, सह संगः वर्जनीयः, यावत् मयि दृढभक्त्या रजःमलः मनसः न निवार्यते। ये योगिनः मिथ्यायोगिनः, देवमानुषकृतैः विघ्नैः बाधिताः, ते पुनः योगं पूर्वाभ्यासबलात् आचरन्ति, न तु कर्मपद्धत्या। कर्म क्रियते, जीवः अपि किञ्चित् कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः करोति; परन्तु विद्वान्, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वानन्दम् अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा, आत्मस्थितचित्तः तं न अन्यथा वेत्ति। यदि कश्चित् असत् इन्द्रियार्थं पश्येत्, तत्र विविधयुक्त्या विपरीतम् अपि पश्येत्, तं न सत्यम् मन्यन्ते बुधाः; यथा स्वप्नः जाग्रति नश्यति। गुणकर्मवासनाः, अविद्यया आत्मनः न विविक्ताः, केवलदर्शनेन निवर्तन्ते; आत्मा न गृह्यते, न त्यज्यते। यथा उदितः सूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु तं सृजति, एवं मदीया विवेकबुद्धिः पुरुषस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः आत्मा स्वयंज्योतिः, अजातः, अनन्तः, महाभूतः, सर्वानुभवः, एकमेव, वाङ्मनसयोः उपशमने, येन वाक् प्राणश्च प्रेर्येते। एष एव आत्ममोहः—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः विना आत्मनः अन्यः न आधारः। यद् नामरूपग्राह्यम्, पञ्चविधं, अविरोधि, तदपि निरर्थकं केवलं स्तुतिमात्रम्; एष द्वैतबुद्धिः, ये स्वयम् प्राज्ञा मन्यन्ते, तेषां। अयोगसिद्धस्य योगिनः, शरीरसम्भूताः विकाराः तं बाधन्ते; तत्र नियमः उक्तः। केचित् योगबलात्, आसनप्राणायामयोगेन, व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च विकारान् शमयन्ति। केचित् माम् ध्यानयित्वा, नामस्मरणादिभिः, वा योगाचार्यपथेन, अशुभान् प्रभावान् निवर्तयन्ति। कश्चन बुद्धिमान्, यौवने स्थिरं सुसम्पन्नं शरीरं स्थापयित्वा, ततः विविधैः उपायैः सिद्धिम् इच्छति। एवं कौशलम् न वन्दनीयम्, तस्य प्रयत्नस्य निष्फलत्वात्; शरीरस्य नश्वरत्वात्, यथा वृक्षस्य फलस्य। यदि योगाभ्यासेन शरीरम् दीर्घायुष्कं जायते, तर्हि बुद्धिमान् तत्र न श्रद्धाम् कुर्यात्, योगं त्यक्त्वा, मयि एव भक्तिं कुर्यात्। यो योगी, एतद्योगमार्गं आश्रित्य, मयि आश्रयः, विघ्नैः न चलितः, निराशः, स्वानन्दम् अनुभवति। यथा प्रियतमा नारी, न जानाति प्रियं गतं, तिष्ठति स्वस्थाने, पूर्ववत् आचरति। यदा पत्युः पादयोः न तुष्णिम् अनुभवति, तदा सन्देहवती, मृग्याः वियोगिता इव, तिष्ठति। सा आत्मनः शोकं करोति, अनाथा, बन्धुहीना, अश्रुपूर्णलोचना, वने स्तनौ पिण्डयन्ती, स्फुटेन स्वरम् आक्रोशत्— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एतां समुद्रपरिखितां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चौरकण्टकभीता।” एवं विलपन्ती, या युवती, पतिं अन्वगच्छत्, वने पतिपादयोः पतिता, अश्रूणि मुक्त्वा। सा काष्ठमयं चितां निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, तं अनुवर्तितुं कृतनिश्चया, विलपन्ती, मनः स्थिरीकृत्य, तस्थौ। तत्र, पूर्वसखा, आत्मविद् ब्राह्मणः, तां शोकार्तां सान्त्वयन्, मृदु वाक्यैः अब्रवीत्— “काऽसि? कस्यासि? कः अयं शयानः, यस्य त्वं शोकं कुरुषे? किं मां सखायम् अवगच्छसि, येन सह त्वं पूर्वं विचरिता?” “स्मरसि किमात्मानम्, हे सखे, मम अज्ञातसखायम्? मां विहाय, त्वं अन्यत्र गतवती, विषयेषु मग्ना। “त्वं च अहम् हंसौ, सखायौ, मानससरोवरवासी, सहस्रवर्षाणि न वियुक्तौ। “त्वं मां विहाय, सखि, पृथिव्याम् विषयबुद्ध्या गतवती; तत्र काचित् स्त्री, तया निर्मितं स्थानं दृष्ट्वा, भ्रमिता। “पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कोशाः, षट् कुलानि, पञ्च अपणाः, पञ्चप्रकृतिः—एषा स्त्रियाः निवासः। “पञ्च विषयाः सुखानि, नव द्वाराणि प्राणमार्गाः, जठराग्निः अन्नं कोशाः, इन्द्रियसमूहः कुलम्। “अपणः कर्मशक्तिः, प्रकृतिः अव्यया, शक्तिपतिः आत्मा, प्रविष्टः अपि न जानाति। “तत्र त्वम्, रामस्पर्शात्, हृष्टा, स्मृतिश्रवणयोः हानिम् प्राप्तवती; तस्य संगात्, हे नाथ, एतादृशं पतनं प्राप्तवती। “त्वं न विदर्भसुता, न अयं वीरः तव सखा, न त्वं पुरञ्जन्याः पतिः, या नवमद्वारेनिबद्धः। “एषा मया कृतः मोहः, येन त्वं नरं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; तयोः न सत्यता, यथा द्वौ हंसौ अस्माकं गतिं पश्यतः। “अहं त्वम्, त्वं च न अन्यः मतः; त्वमेव अहम्, एतद् विद्धि, हे सखे; बुधाः न किञ्चिद् दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतरम्। “यथा पुरुषः आत्मानं एकम् पश्यति, दर्पणे द्वितीयं, स्वदृष्टौ च, तथा अस्माकं अन्तरात्मा।