यद् अस्त्येव न सन् अपि दृश्यते, तत् रजःसम्भूतपरिणामः; स्वयंज्योतिः ब्रह्मैव, ब्रह्मरूपेन्द्रियविषयमनःपरिणामरूपेण अद्भुतं प्रकाशते। एवं ब्रह्मविवेकेन निर्मलया बुद्ध्या, विपरीतदृष्टीनां खण्डने च कौशलम् उपयुज्य, स्वसंशयं छित्वा, आत्मसुखे स्थितः, सर्वकामाेषु उदासीनः प्रशान्तचित्तः भवेत्। नायम् आत्मा पृथिवीमयः देहः, न च इन्द्रियाणि, न देवाः, न असुराः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः एव अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहङ्कारः आकाशः, पृथिवी च पञ्चमहाभूतसाम्यं। गुणमयैः इन्द्रियैः किम् आत्मनः स्वस्थानं सम्यग् विविच्य स्थितस्य स्पर्शनम्? उत वा, तेषां विक्षेपे दोषः कः? यथा मेघाः, सन्निहिताः अपि, सूर्यस्य प्रकाशं न बाधन्ते तेषां शमने। यथा आकाशः न वाय्वग्न्यापृथिवीनां गुणैः संस्पृश्यते, तेषां स्वगुणागमनगमनवशात्, तथा अक्षरं आत्मा सत्त्वरजस्तमांसि, यानि चित्तसंसरकारणानि, न स्पृशन्ति। तथापि, गुणैः, ये मायासृष्टाः, सह संगं त्यजेत्, यावत् दृढया मयि भक्त्या रजःमलः चित्तात् निःसृतः। ये तु मिथ्यायोगिनः, देवादिभिः मानुषैः च विघ्नैः बाध्यमानाः, ते योगाभ्यासे पुनः प्रवर्तन्ते, पूर्वाभ्यासवशात्, कर्मपथे तु न। क्रियते कर्म, जीवः च प्रवर्तते, किञ्चिद् हेतुनापि वा, दैवेन वा प्रेरितः; परंतु पण्डितः, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, सञ्चरन्, शयानः, विहरन्, खादन् वा—यस्य चित्तं आत्मनि स्थितम्, सः अन्यद् न जानाति। यदि किञ्चन मिथ्येन्द्रियविषयं पश्येत्, तर्केण चान्यथा विविच्य, तद् पण्डिताः न सत्यम् मन्यन्ते—यथा स्वप्नः जाग्रति नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जिता, अविवेकेन आत्मनः अनन्यत्वात्, केवलं निरीक्षणेन नश्यति; आत्मा न ग्राह्यः, न त्याज्यः। यथा उदितसूर्यः तमः नाशयति, न तु सृजति, तथैव मदीया विवेकशक्ति बुद्धौ अज्ञानं नाशयति। एषः स्वयंज्योतिः, अजः, अनन्तः, महदनुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, यत्र वाङ् निवर्तते, येन वाक् प्राणः च नियन्त्र्यते। आत्मनि शुद्धे भेदबुद्धिः आत्ममोह एव; आत्मनः आत्मन्यन्यत्र न कश्चन आश्रयः अस्ति। यद् नामरूपग्रहणेन, पञ्चविधं, अविरोधेन पश्यति, तदपि अर्थहीनं केवलं स्तवनम्; द्वैतबुद्धिः तु स्वमतिमानिनां धर्मः। योगिनः, येषां योगः अपक्वः, तेषां शरीरसम्भवा विक्षेपाः बाधां जनयन्ति; तदर्थं नियमः विहितः। योगबलात् केचन आसनप्राणायामाभ्यां व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च विकारान् शमयन्ति। केचन मयि ध्यानादिना, नामस्मरणेन, योगाचार्यपथेन वा, अशुभान् दोषान् नाशयन्ति। केचित् पण्डिताः, यौवनस्थं शरीरं स्थिरं कुर्वन्ति, ततः सिद्ध्यर्थं नानाविधैः उपायैः प्रयुञ्जते। किन्तु, तद् कौशलं न वन्दनीयम्, यतः तस्य प्रयत्नस्य फलम् अशाश्वतम्; शरीरस्य नश्वरत्वात्, वृक्षफले इव। यदि योगाभ्यासात् शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, तर्हि विवेकी तस्मिन् न श्रद्धां कुर्यात्, योगं त्यक्त्वा मयि भक्तिं कुर्यात्। योगी, एषः योगमार्गं मयि आश्रित्य अनुष्ठानं कुर्वन्, विघ्नैः न चलति, निराशः, स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रियतमा स्त्री, न जानन्ती प्रियस्य गतिं, स्वस्थाने स्थित्वा पूर्ववत् आचरति; यदा पत्युः पादयोः स्नेहं न अनुभवति, पूजयन्ती, हृदये चिन्तार्ता, हरिण्या वियुक्तया इव उपविष्टा। सा आत्मनः शोकं करोति, अनाथा, बन्धुहीना, अश्रुपूर्णलोचना, वने स्तनौ पीडयन्ती, स्पष्टया वाचा रुदती। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एतां समुद्रपरिवृतां भूमिम् अपहृत्यकुलपापात् रक्षितुम् अर्हसि!" इति विलप्य, या युवती पतिं वने अन्वगच्छत्, पतिपादयोः पतित्वा, अश्रूणि सस्राव। सा काष्ठचिता निर्माय, पतिं तत्र स्थाप्य, अनुगमनाय मनः संकल्प्य, विलपन्ती स्थितवती। तत्र, पूर्वसखाः, आत्मदर्शी ब्राह्मणः, ताम् अश्रुपूर्णां शान्तया वाचा सान्त्वयामास। ब्राह्मणः उवाच—"काऽसि त्वम्? कस्यासि? कः अयं शयानः, यस्य त्वं शोचसि? किं मां सखायं जानासि, येन सह पूर्वं विचरः?" "किं त्वं आत्मानं, हे सखि, मम अज्ञातसखीमिव स्मरिष्यसि? मां विहाय, अन्यत्र गत्वा, विषयासक्त्या मग्ना अभूः।" "सुवर्णे, त्वं अहं च हंसौ, सख्यौ, मानससरोवरनिवासिनौ; सहस्रवर्षाणि न पृथक्करणम्।" "त्वं मां विहाय, संसारीभावेन पृथिवीं गतवती; तत्र काचित् स्त्री निर्मितं स्थानं दृष्टवती।" "पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चविधा प्रकृतिः—साऽस्त्रीगृहं।" "पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणनाड्यः; जठराग्निः अन्नं च त्रीणि कक्ष्याणि; इन्द्रियसमूहः कुलम्।" "विपणिः क्रियाशक्तिः; प्रकृतिः अव्यया; शक्तिपतिः अत्र प्रविष्टः पुरुषः, यः आत्मानं न जानाति।" "तत्र त्वं रामस्पर्शात्, हृष्टा, स्मृतिश्रवणयोः हानिं प्राप्य, तस्मात् संगात्, हे प्रभो, इदानीं अधमावस्थाम् प्राप्तवती।" "त्वं न विदर्भसुता, न अयं वीरः तव सखा; न त्वं पुरञ्जन्या पतिः, या नवद्वारेन निरुद्धा।" "एषा मया कृतः मोहः, येन त्वं नरं स्त्रीं च सत्यम् मन्यसे; न तौ सत्यम्, यथा द्वौ हंसौ उभयोः गतम् पश्यतः।" "अहं त्वं च, त्वं च नान्यः; त्वमेव अहम्, इति विद्धि, सखि; पण्डिताः न किञ्चन दोषं पश्यन्ति, नापि लघुतमम्।