यथा स्वयमेव कृतं सुवर्णं पूर्वापरं च सुवर्णवस्तुषु सर्वत्र व्याप्यते, तथैव नानाविधनामधेयनां मध्ये अहं एव अस्मि। एष ज्ञानम् त्रिविधम् अवस्थाभिः, गुणत्रयात्मकम्—कारणं, कार्यं, कर्ता च—संयुक्तवियुक्तयोः चतुर्थः एव सत्यम् इति मम मतिः। यत् न पूर्वं, नापि परं, न च मध्ये, तद् केवलं नामधेयमात्रम्; यत् परेण स्थितम् सत्, तत् एव अस्ति इति मम बुद्धिः। यद् अपि नास्ति, तद् अपि दृश्यते—एष रजसः विकारः; ब्रह्म स्वयमप्रकाश्यं सन्, ब्रह्मेन्द्रियविषयमनःविकारेषु अद्भुतरूपेण प्रकाशते। एवं ब्रह्मविवेकेन स्पष्टयुक्त्या, विरोधिनां मतानां खण्डनेन च, संशयं छित्वा, आत्मन्येव तुष्टः, सर्वविषयेषु उदासीनः, सुखेन स्थितः भवेत्। आत्मा न मृत्तिकामयः देहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न असुराः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नमात्रम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहङ्कारः आकाशः, पृथिवी पञ्चभूतेषु समत्वम्। यस्य आत्मनि स्थितिः स्पष्टा, तं गुणमयाः इन्द्रियाणि कथं स्पृशेयुः? अथवा, तेषां चञ्चलत्वे किं दोषः? यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति तेषाम् उपरान्ते। यथा आकाशं न वायोः, अग्नेः, आपः, पृथिव्याः गुणैः स्पृश्यते—तेषां स्वगुणागमनगमनं—तथा अक्षरं सत्त्वरजस्तमोगुणैः न स्पृश्यते, ये मनसि संसारहेतवः। तथापि, गुणैः, ये मायाकृताः, सह सङ्गं वर्जयेत्, यावत् दृढया मद्भक्त्या रजःमलम् मनसः न निवर्तते। ये मिथ्यायोगिनः, देवमानुषैः विघ्नैः बाधिताः, ते योगं पूर्वाभ्यासबलात् पुनः युञ्जते, कर्मपथेन तु न। क्रियते कर्म, जीवः च प्रवर्तते, कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः; परन्तु विद्वान्, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, त्यक्त्वा, अश्नन् वा—यां यां अवस्थां आत्मा गच्छति, आत्मनि स्थितचित्तः अन्यत् न जानाति। यदि किञ्चित् असत् इन्द्रियविषयं पश्येत्, तर्केण प्रतिपद्यते, तर्हि तद् न सत्यम्—यथा स्वप्नः जाग्रति नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जिता, अविवेकेन आत्मनः अविशिष्टा, केवलदर्शनेन निवर्तते; आत्मा न गृह्यते, न त्यज्यते। यथा उदितसूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु करोति, तथा मे दृढविवेकः जनस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः स्वयमप्रकाश्यः, अजातः, अनन्तः, महाअनुभवः, सर्वानुभवः; एक एव, द्वितीयवर्जितः, यस्य वशे वाक् प्राणश्च चलतः, वाचः समाप्तौ। आत्मनि शुद्धे भेदकल्पना एव आत्ममोहः; आत्मनः अन्यत् न किञ्चित् आश्रयः अस्ति। यत् नामरूपग्राह्यम्, पञ्चविधम्, अविरुद्धम्, तदपि स्तुतिमात्रम्, अर्थहीनम्; एषा द्वैतदृष्टिः आत्मज्ञानेषु एव। अयुक्तयोगिनः, शरीरसम्भवाः विकाराः तं बाधन्ते; तस्मै नियमः निर्दिष्टः। योगबलात् केचित् प्राणायामासनैः विकारान् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च विकारान् निवारयन्ति। केचित् माम् ध्यानात्, नामस्मरणेन, योगाचार्यपथेना वा, अशुभं नाशयन्ति। केचन विद्वांसः, कौमार्ये स्थिरं सुबद्धं शरीरं स्थापयित्वा, ततो विविधैः उपायैः सिद्धिं प्रयच्छन्ति। परन्तु तदुपायः न प्रशंसनीयः, तस्य प्रयत्नस्य निष्फलत्वात्; शरीरस्य नश्वरत्वात्, यथा वृक्षस्य फलं। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं भवति, तर्हि बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न स्थापयेत्, योगं त्यक्त्वा मयि एव समर्पयेत्। यः योगी मयि शरणं कृत्वा, योगमार्गं चरति, तं विघ्नाः न बाधयन्ति, स कामरहितः, स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रिया नारी, न जानाति प्रियस्य गमनं, स्वस्थाने स्थित्वा यथापूर्वं आचरति। यदा पत्युः पादयोः स्निग्धतां नानुभवति, तदा सा सशङ्का, हरिणीव विहीना, उपविशति। सा आत्मनः दुःखं, अनाथा, बन्धुहीना, अश्रुपूर्णलोचना रुदती, वने स्तनौ पीडयन्ती, स्पष्टया वाचा क्रोशन्ती। ‘उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एतां समुद्रपरिवृतां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चौरचाण्डालभीता।’ इति विलपन्ती सा युवती, पतिं अनुव्रज्य, वनं गतवती, पतिपादयोः पतित्वा, अश्रूणि अपि निवारयितुं न शशाक। सा काष्ठमयं चितां निर्माय, पत्युः शरीरं तत्र स्थाप्य, अनुसरणाय कृतनिश्चया, विलपन्ती चित्तं स्थिरीकृतवती। तत्र, पूर्वसखः, आत्मज्ञः ब्राह्मणः, सा रुदतीं शान्तया वाचा सान्त्वयामास। ब्राह्मण उवाच—‘काऽसि त्वम्? कस्यासि? कः अयम् इह शयानः, यस्य त्वं शोकं करोषि? किं मां सखायम् अवगच्छसि, येन सह त्वं पूर्वं विचरासीः? किं त्वं आत्मानं स्मरसि, सखे, मम अज्ञातसखीमिव? मां परित्यज्य, त्वं अन्यत्र गतवती, भोगेषु निमग्ना। हे साध्वि, अहम् च त्वम् च हंसौ, सखायौ, मनःसरोवरे वसन्तौ, सहस्रसंवत्सराणि न पृथक् अवस्थाम्। त्वं मां परित्यज्य, सखि, पृथिवीं गता, संसारीभावेन; भ्रमन्ती, एका स्त्रियाः कृतं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चविधा प्रकृतिः—एष स्त्रियाः निकेतनम्। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणमार्गाः; पाचनाग्निः, अन्नं कक्ष्याः; कुलं इन्द्रियसमूहः। विपणिः कर्मशक्तिरेव; प्रकृतिः अव्यया; शक्तिपतिः अत्र प्रविष्टः पुरुषः, स तु न जानाति। तत्र त्वं, रामस्पर्शात् मोहितवती, स्मृतिश्रवणयोः हानिम्; तस्मात् संयोगात्, हे स्वामिन्, त्वं एतादृशं दुर्गतिं प्राप्तवती।