विद्वन्, शृणु एकां दिव्यां कथाम्, या भागवतशास्त्रेण निर्दिष्टा, यत्र आत्मविद्यायाः रहस्यं विशदीकृतम् अस्ति। ज्ञानं, विवेकः, शास्त्रम्, तपः, प्रत्यक्षानुभवः, परम्परा, अनुमानं च—येषां प्रारम्भे च अन्ते च यत् वस्तु विद्यते, कालः कारणं च यत्र स्थितम्, तदेव मध्ये अपि सत्यम् अस्ति। यथा स्वयमेव कृतं सुवर्णं पूर्वे च परे च सुवर्णवस्तुषु सर्वत्र व्याप्य अस्ति, एवं नानाविधेषु नामरूपेषु अहमेव तद्रूपेण स्थितः। एतद्विज्ञानं गुणत्रयात्मकम्—कारणं, कार्यं, कर्ता च—यथावत्, तेषां संयोगवियोगाभ्याम्, यः चतुर्थः पादः स एव सत्यः। यद् न पूर्वं, नापि परम्, न मध्ये, तद् केवलं नामधेयम्; यत् परेण सत्यम् अभिप्रेतम्, तदेव वस्तुतः अस्ति, इति मम मतिः। यद् असत्यम् अपि दृश्यते, तद् राजसस्य विकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मविचित्रतया, इन्द्रियैः, विषयैः, मनसा च, तेषां विकारैः च, प्रकाशते। एवं ब्रह्मणि विवेकयुक्तया तर्केण, विपरीतमतनिरसनकौशलसमेतः, आत्मसंशयं छित्वा, आत्मानन्दे स्थितः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनः, प्रशान्तचित्तः, तृप्तः भवेत्। नायं आत्मा पृथिवीमयः देहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, नापः, न अग्निः; मनः अन्नमात्रम्, बुद्धिः सत्त्वमात्रा, अहंकारः आकाशः, पृथिवी च पञ्चमहाभूतसाम्यं। गुणमयैः इन्द्रियैः, स्वस्वस्थानं स्पष्टं येन विज्ञातम्, तं किम् इन्द्रियाणि स्पृशेयुः? अथवा, यदि स्पृशेयुः, तत्र दोषः कः? यथा मेघाः, सन्तः अपि, सूर्यं न स्पृशन्ति, तेषां गच्छतां। यथा आकाशः न वातस्य, अग्नेः, आपः, भूमेः च गुणैः सह सङ्गच्छते, तेषां स्वगुणागमने गमने च, तथा अव्ययः न सत्त्व-रजस्-तमांसि, मनसः संसारहेतवः, स्पृशन्ति। तथापि, गुणैः, ये मायया कृताः, सह सङ्गः वर्जनीयः, यावत् दृढया मयि भक्त्या, रजःमलम् अन्तःकरणात् निवार्यते। ये तु मिथ्यायोगिनः, देवादिभिः मानुषैः च विघ्नैः बाधिताः, ते पुनः योगाभ्यासं पूर्वसंस्कारबलात् कुर्वन्ति, कर्मपद्धत्या तु न। कर्म कृत्यते, जीवः च कर्ता, किञ्चित् कारणेन, दैवेन वा प्रेरितः; ज्ञानवान् तु, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, आत्मसुखानुभवः भवति। स्थितः, उपविष्टः, चरन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यस्य आत्मनि स्थितं मनः, स तदन्यथा न जानाति। यदि कश्चन असत्यम् इन्द्रियविषयं पश्येत्, तर्कैः विपरीतम् अपि दृष्ट्वा, तद् न सत्यम् इति मनीषिणः मन्यन्ते—यथा स्वप्ने जागरिते नश्यति। गुणकर्मवृत्तयः, पूर्वार्जिताः, अविद्यया आत्मनः अनभिव्यक्ताः, केवलं निरीक्षणेन निवर्तन्ते; आत्मा न गृह्यते, न त्यज्यते। यथा उदयमानः सूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु सृजति, तथैव मम तीक्णविवेकः पुरुषस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः आत्मा स्वप्रकाशः, अजातः, अनन्तः, महान् अनुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, यत्र वाचः निवर्तन्ते, येन वाक् प्राणः च प्रेर्यते। एतावद् आत्ममोहः—शुद्धे भेदकल्पना; आत्मनः व्यतिरेकेण आत्मनः अधिष्ठानं नास्ति। यद् नामरूपेण पञ्चधा अव्यभिचारं गृह्यते, तद् अर्थरहितम् अपि, केवलं स्तुतिमात्रम्; एषा द्वैतदृष्टिः, तत्त्वज्ञाताम् इव मन्यते। यस्य योगिनः योगः अपक्वः, तस्य शरीरे उत्पन्नाः विकाराः विघ्नं कुर्वन्ति; तत्र नियतिः उक्ता। योगबलेन, केचित् आसनप्राणायामसमाहिताः, व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च विघ्नान् अपाकुर्वन्ति। अपरे, मयि ध्यानसमाधिना, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथेन च, अशुभान् प्रभावान् निवारयन्ति। केचित् प्राज्ञाः, यौवने शरीरे स्थिरं सुगठितं कृत्वा, ततः विविधाभिः विधिभिः सिद्धिं साधयन्ति। एवं कौशलं न प्रशंसनीयम्, तस्य प्रयत्नस्य निष्फलत्वात्; शरीरस्य नश्वरत्वात्, वृक्षफलवत्। यदि योगाभ्यासेन शरीरे दीर्घायुष्कत्वं लभ्यते, तर्हि बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न कुर्यात्, योगं परित्यज्य, मयि एव समर्पयेत्। यो योगी, एतं योगमार्गं आश्रित्य, मयि शरणं गत्वा, विघ्नैः न चालयते, निराशः, आत्मसुखानुभवः भवति। यथा प्रिया नारी, न जानाति प्रियतमं गतं, स्वस्थाने स्थित्वा, यथापूर्वं आचरति। यदा पतिसेवायाम्, पादेषु तस्य न स्पर्शानुभवति, तदा सा चिन्तार्ता, हरिणीव, गणात् विछिन्ना, उपविशति। स्वयम् अनाथा, दुःखिता, अश्रुपूर्णलोचना, स्तनौ पीडयन्ती, वनान्तरे, सा रुदती, स्वरेण आक्रन्दयामास। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एव एतां समुद्रपरिखितां भूमिं रक्षितुं अर्हसि, या चोरकषायात् भीता। एवं विलपन्ती, या युवती, पतिं अन्वगच्छत्, वनं गतः, पत्युः पादयोः पतित्वा, अश्रूणि अपातयत्। सा काष्ठमयां चितां निर्माय, पत्युः शरीरं तत्र स्थाप्य, तं अनुवर्तयितुं, मनः संनियच्छन्ती, विलपन्ती, स्थितवती। तत्र, सखायः पूर्वजः, आत्मज्ञो ब्राह्मणः, सौम्यया वाचा ताम् आश्वासयामास, या रुदती, हे नाथ। स ब्राह्मणः उवाच—क त्वम्? कस्य वा त्वम्? कः अयं शयानः, यस्य कृते त्वं शोचसि? मां वा सखायम् अवगच्छसि, येन सह त्वं कदाचित् विचरिता? स्मरस्यात्मानं वा, हे सखे, मम अज्ञातसखायम्? मां परित्यज्य, अन्यं देशं गतवती, विषयासक्त्या। त्वम् अहम् च, हंसौ, मित्रे, मानससरोवरनिवासिनौ, सहस्रसंवत्सराणि, न कदापि वियोगः आसीत्। त्वं तु मां त्यक्त्वा, सखे, पृथिवीं विषयबुद्ध्या गतवती; तत्र विचरन्ती, एका स्त्रीकृतं स्थानं दृष्टवती। पञ्च उद्यानानि, नव द्वाराणि, एकः रक्षकः, त्रयः कक्ष्याः, षट् कुलानि, पञ्च विपणयः, पञ्चात्मिका प्रकृतिः—एषा स्त्रियाः निवासः। पञ्च विषयाः सुखानि; नव द्वाराणि प्राणस्य मार्गाः; जठराग्निः अन्नं च कक्ष्याः; कुलम् इन्द्रियसमूहः। विपणिः क्रियाशक्तिः; प्रकृतिः अव्यया; शक्तेः स्वामी, एषः पुरुषः, यः अत्र प्रविष्टः, तु तं न जानाति। एवं, हे महाभाग, आत्मविद्यायाः रहस्यम्, जीवस्य संसारस्य कारणं, तत्त्वस्य स्वरूपं च, एकस्मिन्नेव आख्याने, भगवता निरूपितम्।