भगवतः श्रीकृष्णस्य नेतृत्वेन, नन्दादयः सर्वे ब्रह्मणः सरः प्रति नीताः, तत्र निमज्ज्य तेनैवोत्कर्षिताः। तदानीं ते ब्रह्मलोकं दृष्टवन्तः, यत्र कदाचित् अक्रूरः अपि गतवान्। तं देशं दृष्ट्वा नन्दमुख्याः परमसुखेन परिपूर्णाः अभवन्; विस्मिताः च तत्र श्रीकृष्णं स्तुतिभिः संस्तूयमानं अपश्यन्। इत्येवमष्टाविंशोऽध्यायः प्रथमस्य दशमस्कन्धस्य श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंस्यां संहितायां समाप्तः। तत्र ज्ञानं विवेकः शास्त्रम् तपः प्रत्यक्षं स्मृतिर्हेतुश्च—यदादौ च अन्ते च तेषां विद्यते, कालः कारणं च, तदेव मध्ये अपि अस्ति। यथा स्वयमेव कृतं सुवर्णं पूर्वे उत्तर च सुवर्णमये वस्तुनि व्याप्नोति, तथैव नानाविधनामधेयं मध्ये अहं साक्षात् अस्मि। एषा हि विद्या त्रैविध्या गुणसंयुक्ता—कारणं कार्यं कर्ता च; तयोः संयोगवियोगाभ्यां यदेकं तुरीयं, तदेव सत्यम्। यदनादौ न च अन्ते न च मध्ये विद्यते, तद् केवलं नामधेयमात्रम्; यद् परेण सत्तया स्थापितं, तदेव अस्ति, इति मम मतिः। यन्नास्ति, तदपि दृश्यते—एषा रजसः परिणामः; स्वयंज्योतिः ब्रह्मैव ब्रह्मरूपेण, इन्द्रियविषयमनोविकाररूपेण, विचित्रं प्रकाशते। एवं युक्त्या ब्रह्मविवेकेन, प्रतिपक्षनिरासकौशल्येन, आत्मसंशयं छित्वा, स्वसुखे स्थितः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमिमयः शरीरः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नमेव, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, पृथिवी च पञ्चमहाभूतानां समवायः। गुणमयाः इन्द्रियाः तस्य स्वस्थानं स्पष्टं यस्य, तं कथं स्पृशेयुः? यद्यपि ते विक्रियन्ते, दोषः नास्ति; यथा मेघाः उपस्थिताः अपि, सूर्यं न स्पृशन्ति तेषां गमने। यथा आकाशं न वायोः अग्नेः आपः पृथिव्याः गुणैः संबद्धं, तेषां स्वगुणगमनेषु, तथा अव्ययः आत्मा सत्त्वरजस्तमोगुणैः, मनसि संसारकारणैः, न स्पृश्यते। तथापि, गुणैः, मायया कृतैः, यावत्स्थिरभक्त्या मयि मनसः रजः मलं न नश्यति, तावत्संगं परिहरेत्। ये योगिनः मिथ्यायोगिनः, देवमानुष्यैः विघ्नैः बाधिताः, ते योगाभ्यासं पुनरपि पूर्ववासनया कुर्वन्ति, कर्मपथेन तु न। कर्तव्यं क्रियते, जीवः अपि कर्ता, हेतुना वा दैवेन; ज्ञानी तु, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विस्रंसन्, वा खादन्—यद्यपि आत्मा यं यं भावं गच्छति, आत्मन्येव स्थितं मनः अन्यथा न जानाति। यदि किञ्चित् असत् इन्द्रियगोचरं दृश्यते, तर्कैः अपि विपरीतं, तद् बुद्धिमन्तः सत्यम् न मन्यन्ते—यथा स्वप्नः जाग्रति नश्यति। गुणकर्मन्यायः, पूर्वार्जितः, अज्ञानात् आत्मनः अविवेकेन, केवलं निरीक्षणेन नश्यति; आत्मा न गृहीतः, न त्यक्तः। यथा उदितः सूर्यः, अन्धकारं नाशयति, न तु करोति, तथा मदीया प्रज्ञा बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः स्वयंज्योतिः, अजातः, असीमः, महदनुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, यत्र वाक् निवर्तते, येन वाक्प्राणौ नियन्ते। एष एव आत्ममोहः—शुद्धे भेदकल्पना; आत्मनः अन्यत् किमपि नास्ति। यद् नामरूपग्रहणेन, पञ्चविधं, अविरोधेन, दृश्यते—तदपि व्यर्थं, केवलं स्तुतिमात्रम्; द्वैतं तु तेषां, ये आत्मानं पण्डितं मन्यन्ते। योगिनः येषां योगः अपक्वः, तेषां देहे क्लेशाः बाधकाः; तत्र नियमः उक्तः। केचित् योगबलात्, प्राणायामयुक्तैः आसनैः व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिः विकारान् हन्ति। केचन मयि ध्यानबलात्, नामजपैः, योगपथेन वा, अशुभान् दोषान् निवारयन्ति। अन्ये बुद्धिमन्तः, देहं युवास्थायाम् स्थिरं सुगठितं कृत्वा, ततः सिद्ध्यर्थं नानाप्रकारेण युञ्जते। तथापि, तादृशं कौशलं न स्तुत्यं, तस्य प्रयासः व्यर्थः; शरीरस्य क्षयित्वात्, वृक्षफलं यथा। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, तर्हि बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न कृत्वा, योगं परित्यज्य, मयि भक्तिं कुर्यात्। यः योगी योगमार्गं मयि आश्रित्य, विघ्नैः न चलति, निःस्पृहः, स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रिया स्त्री, स्वपतेः गमनं न जानाति, स्वस्थाने स्थित्वा स्वभावेनैव वर्तते। पतिसेवान्ते पादेषु स्नेहं न लभमाना, सा शोकाकुला, हरिण्या वियुक्तया इव, उपविश्य तिष्ठति। सा स्वं दुःखं, अनाथत्वं, अश्रुपूर्णलोचना विलपन्ती, वने स्तनौ पिढ्य, स्फुटस्वरेण रुरोद। उत्थेहि, उत्थेहि, राजर्षे! त्वं समुद्रपर्यन्तां पृथ्वीं रक्षितुमर्हसि, या चौरचाण्डालभीता। एवं विलपन्ती, सा युवती, पतिं वनं अन्वगच्छत्; पतिपादयोः पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा, विललाप। सा काष्ठचिता निर्माय, तत्र पतिं स्थापयित्वा, स्वयम् अनुगन्तुं चित्तं स्थिरीकृत्य, विलपन्ती स्थितवती। तत्र, पूर्वसखः, आत्मज्ञो ब्राह्मणः, तां स्निग्धैः वचोभिः सान्त्वयन्, अश्रुकण्ठां, हे प्रभो, इति सम्बोधितवान्। ब्राह्मण उवाच—काऽसि त्वम्? कस्यासि? कः अयं शयानः, यस्य त्वं शोचसि? मां सखा इति जानासि, येन सह त्वं पूर्वं विचरिता? सखे, आत्मानं स्मरसि वा? मम अज्ञातसखी त्वम्; मां परित्यज्य, अन्यत्र गता, विषयरतिः अभूः। हे सुभगे, त्वं अहं च, हंसौ, मित्रे, मानससरोवरनिवासिनौ; सहस्रवर्षाणि, न कदाचित् वियोगः। त्वं तु मां परित्यज्य, सखे, भूमौ विषयवशेन गता; तत्र विचरन्ती, एका स्त्रियाः कृतं स्थानं दृष्टवती।