भगवान् हरिः, महाकृपया पूर्णः, गोपजनान् चिन्तयन् तेषां दुःखं दृष्ट्वा, स्वं धाम परमं तिमिरातीतं तेषां प्रकटयामास। तद् धाम सत्यम्, विज्ञानम्, अनन्तं ब्रह्म—शाश्वतं तेजः—यत् ऋषयः गुणक्षये मनः समाधाय दृष्टवन्तः। तान् कृष्णः ब्रह्मसरोवरं प्रति निनीय, तत्र निमग्नान् पुनः उद्धृत्य, आक्रूरस्य गमनस्थानं ब्रह्मलोकं दर्शयामास। नन्दादयः तं स्थलम् दृष्ट्वा परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः अभूवन्, तत्र कृष्णं स्तुत्याः गीतैः पूज्यमानं अपि अपश्यन्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंसपरमणि, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। तत्र ज्ञानं, विवेकः, शास्त्रं, तपः, प्रत्यक्षम्, परम्परा, अनुमानम्—यत् आदौ अन्ते च अस्ति, कालः कारणं च, तद् मध्ये एव अस्ति। यथा स्वयम् कृतं सुवर्णं पूर्वे पश्चात् च सुवर्णवस्तुषु व्यापि अस्ति, तथा विविधनामरूपेषु अहम् एव तद्। हे प्रिय, त्रिविधं ज्ञानं गुणात्मकं—कारणम्, कार्यम्, कर्ता च; तयोः संयोगवियोगाभ्याम् यत् चतुर्थम्, तद् एव सत्यं। यत् न पूर्वे, न पश्चात्, न मध्ये, तद् केवलं नामरूपम्; यत् परमात्मना सत्तया प्रतिष्ठितम्, तद् एव अस्ति, मम बुद्धिः। यत् न सत्त्यम्, तद् अपि दृश्यते—एषा रजसः विकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशम्, ब्रह्मविचित्रं, इन्द्रियविषयमनःपरिणामरूपेण प्रकाशते। अतः युक्त्या ब्रह्मविवेकं कृत्वा, विरोधदर्शने च कौशलम्, आत्मशङ्कां छित्वा, आत्मसुखे तुष्टः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमिपर्यन्तः शरीरः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, भूमिः पञ्चभूतसमता। गुणमयाः इन्द्रियाः, यः स्पष्टं आत्मस्थानं जानाति, तं न स्पृशन्ति; यदि विक्षिप्यन्ते, दोषः नास्ति—यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति। यथा आकाशः वाय्वग्न्यापभूमिस्वभावैः न बध्यते, तथा अक्षरः सत्त्वराजस्तमोगुणैः, यः मनःसंसारहेतुः, न स्पृशति। तथापि मायासृष्टगुणसङ्गः त्याज्यः, यावत् दृढभक्त्या रजःमलः मनसः निवर्त्यते। ये मिथ्यायोगिनः, देवमानुषकृतविघ्नैः बाध्यन्ते, ते योगं पुनः पूर्वाभ्यासबलात् कुर्वन्ति, कर्मपद्धतिम् न अनुयान्ति। कर्म वा जीवः वा किञ्चित् कारणेन वा दैवेन प्रेरितः क्रियते; किन्तु ज्ञानी, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखम् अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, उत्सृजन्, खादन्—यः आत्मा यः यः भावः धारयति, मनः आत्मन्येव स्थितम्, तं नान्यथा जानाति। यदि मिथ्याविषयं इन्द्रियैः पश्येत्, तर्कैः विपरीतं च पश्येत्, तं ज्ञानी न सत्यम् मन्यते—यथा जागरणे स्वप्नः नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जितः, अज्ञानात् आत्मनः अभिन्नः, केवलं निरीक्षणेन नश्यति; आत्मा न गृहीतः न त्यक्तः। यथा उदितः सूर्यः मनुष्यचक्षुषः तमः नाशयति, न तं करोति, तथा मम विवेकः अज्ञानतमः बुद्धौ नाशयति। एषः स्वप्रकाशः, अजः, अनन्तः, महाभवः, सर्वभवः; द्वितीयरहितः, यः वाक् उपरम्यते, तेन वाक् प्राणः च नियन्ते। आत्मनः भ्रमः एतावत्—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः पृथक् न किञ्चित् आधारः। यत् नामरूपैः पञ्चधा अव्याहतं गृहीतम्, तद् अपि अर्थहीनम्, केवलं स्तुतिः; द्वैतबुद्धिः तेषां, ये स्वयम् विद्वांसः मन्यन्ते। येषां योगः अपि अपूर्णः, शरीरविघ्नाः तान् बाधयन्ति; तत्र नियमः उक्तः। केचित् योगबलात् आसनप्राणायामैः व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिः विकारान् शमयन्ति। केचित् मयि ध्यानात्, नामजपात्, योगाचार्यपथेन च, अशुभान् नाशयन्ति। केचित् बुद्धिमन्तः, युवास्थायां शरीरं स्थिरं कृत्वा, विविधैः उपायैः सिद्धिम् इच्छन्ति। किन्तु तद् कौशलम् न प्रशंसनीयम्, तस्य प्रयत्नस्य फलम् नास्ति; यतः शरीरम् नश्वरम्, वृक्षफलवत्। यदि योगाभ्यासात् शरीरम् दीर्घायुष्यम् स्यात्, बुद्धिमन्तः तत्र विश्वासं न कुर्युः, योगं त्यक्त्वा मयि भक्तिं कुर्युः। यः योगी योगाभ्यासं मयि आश्रित्य करोति, स विघ्नैः न बाध्यते, कामरहितः, स्वसुखम् अनुभवति। यथा प्रिया नारी, न ज्ञात्वा प्रियतमः गतः, स्वपदं धृत्वा, पूर्ववत् आचरति। यदि पत्युः पादयोः स्निग्धता न अनुभवति, तदा सा शङ्कितहृदया, मृगीव विहीनसमूहा, उपविशति। सा स्वयम् दुःखिता, अनाथा, अश्रूणि विलपन्ती, वनान्तरे स्तनौ निघ्नन्ती, स्पष्टं रुदती। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रपरिवृतां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चौरक्षत्रियभीतिः।" इति विलप्य, युवती पतिम् अनुगच्छन्ती, पतिपादौ पतित्वा, अश्रूणि मुक्त्वा। सा दारुचिता चितां निर्माय, पत्युः शरीरम् तत्र स्थापयित्वा, तं अनुगन्तुम् उद्युक्ता, मनः स्थिरं कृत्वा विलपन्ती। तत्र पूर्वसखा, आत्मज्ञः ब्राह्मणः, स्निग्धैः वाक्यैः तां रुदन्तीं सान्त्वयामास। ब्राह्मणः उवाच—"कः त्वम्? कस्य त्वम्? कः एषः शयानः, यस्य त्वं शोकं कुरुषे? त्वं मां सखायं जानासि, येन सह पूर्वं विहृतम्? स्मरसि वा आत्मानं, सखे, मम अज्ञातसखा? मां त्यक्त्वा अन्यं स्थानं गतवती, विषयेषु मग्ना।" इति भगवतः कृपया, ब्रह्मलोकदर्शनं, आत्मज्ञानविवेकः, योगविघ्ननिवारणम्, स्त्रीशोकः, ब्राह्मणसान्त्वनम् च, श्रीमद्भागवते कथायाम् एकस्मिन प्रवाहे सम्प्राप्तम्।