संसारे जनाः अज्ञानैः कामैः कर्मभिः च मोहिताः, उच्चावचेषु मार्गेषु भ्रमन्ति, स्वस्य गन्तव्यं न जानन्ति। एतद् विचिन्त्य, भगवान् हरिः, महाकृपया पूर्णः, गोपजनान् प्रति स्वं धाम, तमः-परं, प्रकाशयामास। तत् सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, नित्यं तेजः—यत् मुनयः गुणेषु निवृत्ते मनसि लीनाः पश्यन्ति। तान् कृष्णः ब्रह्म-सरोवरं प्रति नीतवान्, तत्र निमग्नान्, पुनः उत्थाप्य, ब्रह्म-लोकं दर्शयामास, यत्र अक्रूरः पूर्वं गतवान्। नन्दादयः तं स्थानं दृष्ट्वा परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः च, तत्र कृष्णं स्तुतिम् श्रुत्वा पश्यन्ति। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंस-संहितायाम्, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। ज्ञानम्, विवेकः, शास्त्राणि, तपः, प्रत्यक्षम्, परम्परा, अनुमानम्—यस्य आदौ अन्ते च यत् अस्ति, कालः च कारणं च, तद् एव मध्ये अस्ति। यथा स्वयम् कृतम् सुवर्णम् पूर्वे च पश्चात् च सुवर्णवस्तुषु व्यापि, तथैव विभिन्नेषु उपाधिषु अहम् तद् एव। हे प्रिय, एषा विद्या त्रिधा गुणात्मकाः—कारणं, कार्यं, कर्ता; तयोः संयोग-वियोगाभ्यां, चतुर्थं यत्, तद् एव सत्यम्। यत् न पूर्वे, न पश्चात्, न मध्ये, तद् केवलम् उपाधि; यत् परमात्मना सत्यम् स्थाप्यते, तद् एव अस्ति—एषा मम बुद्धिः। यत् न अस्ति, अपि च दृश्यते—एषा रजः-सम्भूता विकारः; ब्रह्म एव स्वप्रकाशं, ब्रह्म-विविधता, इन्द्रियाणि, विषयाः, मनः, तेषां विकाराः च प्रकाशयति। एवं स्पष्ट-विवेकात्, ब्रह्म-विचारात्, विपरीत-मत-निराकरण-कौशलात्, आत्म-संशयं छित्वा, शान्तः, आत्म-सुखे तुष्टः, सर्वेषु कामेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमि-निर्मितं शरीरम्, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायु, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्, अहंकारः आकाशः, पृथ्वी पंचतत्त्व-संयोगः। गुण-सम्भूतानि इन्द्रियाणि, यः स्वस्थानं स्पष्टं जानाति, तं कथं स्पृशेयुः? यदि च विक्षिप्यन्ते, दोषः कः? यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति, तेषां गच्छन्ति। यथा आकाशः वायु-अग्नि-जल-पृथ्वी-गुणैः न युक्तः, तेषां स्व-गुणैः आगत्य-गत्यन्ते, तथैव अक्षरम् सत्-रजस्-तमो-गुणैः, मनः-सम्सार-कारणैः, न स्पृश्यम्। तथापि, गुणैः, मायया कृतैः, संगः त्याज्यः, यावत् दृढ-भक्त्या मयि रजः-मलः मनसः निःसृतः। किंतु, मिथ्या योगिनः, देव-मानुष-निबद्ध-विघ्नैः, योगं पुनः अभ्यास्यन्ति, कर्म-पद्धतिं न अनुसरन्ति। कर्म क्रियते, जीवः कर्ता, कारणेन वा, दैवेन वा प्रेरितः; ज्ञानी, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, आत्म-सुखं अनुभूति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यः आत्मा यद् अवस्थां स्वीकुर्यात्, मनः आत्मनि स्थितं, तं अन्यथा न जानाति। यदि मिथ्या-विषयः इन्द्रियैः दृश्यते, विवेकात् विपरीतं पश्यति, ज्ञाः तं सत्यम् न मन्यन्ते—यथा जाग्रति स्वप्नः नश्यति। गुण-कर्म-रूपः, अज्ञानात् आत्मनः न भिन्नः, पूर्वं अर्जितः, केवलं निरीक्षणात् नश्यति; आत्मा न ग्राह्यः, न त्याज्यः। यथा उदितः सूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तं निर्माति, तथा मम विवेकः अज्ञान-तमः बुद्धौ नाशयति। एषः स्वप्रकाशः, अजः, अनंतः, महा-अनुभवः, सर्व-अनुभवः; अद्वितीयः, यत्र वाणी उपरमति, येन वाणी प्राणा च नियन्त्र्यन्ते। आत्मनि, शुद्धे, भेद-भावः—एषा आत्म-मोहः; आत्मनः विना आत्मनः आधारः नास्ति। यत् नाम-रूपेण, पंचधा, न विरोधितम्, गृह्यते—एषा केवलम् स्तुतिः; द्वैतम्, ये स्वं ज्ञानी मन्यन्ते, तेषां। यस्य योगः अपि अपक्वः, तस्य शरीर-जः विक्षेपः बाधकः भवति; तस्मै नियतः नियमः उक्तः। योग-बलात्, कश्चित् आसनेन, कुम्भक-युक्तेन, विकारान् नाशयन्ति; अन्ये तपः, मन्त्रैः, औषधैः च विकारान् प्रशमयन्ति। केचित् मयि ध्यानात्, नाम-जपात्, अन्यैः योग-पथैः, अशुभान् दोषान् नाशयन्ति। केचित् बुद्धिमन्तः, शरीरम् युवास्थायाम् स्थिरम्, सुगठितम् स्थापयन्ति, ततः विविधैः उपायैः सिद्धिम् प्राप्नुवन्ति। किन्तु तादृशः कौशलः न प्रशंसनीयः, तस्य प्रयासः निष्फलः; शरीरः नश्वरः, वृक्ष-फलस्य इव। यदि योग-अभ्यासेन शरीरम् दीर्घायुष्यम् भवति, बुद्धिमन्तः तत्र विश्वासं न कुर्युः, योगं परित्यज्य, मयि भक्तिं कुर्युः। यः योगी, योग-अभ्यासं मयि आश्रित्य, विघ्नैः न विक्षिप्यते, काम-रहितः, आत्म-सुखं अनुभवति। यथा प्रिया स्त्री, न जानाति प्रियः गतः, तिष्ठति, पूर्ववत् आचरति। यदा पत्न्याः पादयोः पूजनं कुर्वती, तत्र तापं न अनुभवति, साशङ्का, मृग्या इव, तिष्ठति। सा आत्मनः दुःखेन, निर्बलाः, मित्र-रहिताः, अश्रुभिः रोदन्ती, स्तनौ वनान्तरे मर्दयन्ती, स्पष्टया वाचा विलपन्ती। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं एतां समुद्र-परिवृतां भूमिं रक्षितुम् अर्हसि, या चोरैः, क्षत्र-बन्धुभिः भीता। एवं विलप्य, युवती पतिं वनं अन्वगच्छत्; पत्युः पादयोः पतित्वा, अश्रूणि सन्दधानि। सा काष्ठ-चिता निर्माय, पत्युः शरीरम् तत्र स्थापयित्वा, तं अनुगन्तुं, मनः नियच्छन्ती, विलपन्ती च। तत्र, पूर्व-सखा, आत्मज्ञः ब्राह्मणः, शान्तया वाचा तां सान्त्वयामास, रुदन्तीं, हे स्वामिन्, सम्बोधितवान्। ब्राह्मणः उवाच—त्वं कः? कस्य वा? कः अयं शयानः, यस्मिन् त्वं शोकं कुर्यसि? किं मां मित्रं जानासि, येन सह पूर्वं विचरितम्?