नन्दः तु जगतः पालयितुः अद्भुतां महिमानं तेषां च श्रीकृष्णे भक्तिं दृष्ट्वा, विस्मितः स्वबान्धवान् इदम् उवाच। तस्याः व्रजजनाः, हे राजन्, उत्कण्ठितमानसाः, चिन्तयामासुः—"अयं भगवान् कः स्वधाम्नः स्वरूपं अस्माकं दर्शयिष्यति?" इति। श्रीभगवान् तु, स्वजनानां मनोऽभिलाषं विज्ञाय, तेषां कामस्य पूर्त्यर्थं दयया विचारयामास। इह लोके जनाः अविद्यया, कामेन, कर्मणा च मोहिताः, उच्चावचगत्यन्तरेषु भ्रमन्तः स्वगन्तव्यं न जानन्ति। इति सञ्चिन्त्य, भगवान् हरिः, महाकरुणया पूर्णः, तेषां गोपानां तमोऽतिक्रान्तं निजं लोकं प्रकटयामास। स लोकः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, यः नित्यप्रकाशः, यं मुनयः गुणक्षये मनः समाधाय पश्यन्ति। ते तु कृष्णेन ब्रह्मह्रदं नीत्वा, तत्र निमज्ज्योद्धृत्य च, तं ब्रह्मलोकं अपश्यन्, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतवान्। नन्दादयः तं देशं दृष्ट्वा परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः च, तत्र कृष्णं स्तुतिं कुर्वद्भिः सूक्तिभिः संस्तूयमानं अपश्यन्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमं हंससंहितायाम् दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः। ज्ञानं विवेकः शास्त्राणि तपः प्रत्यक्षं परम्परा अनुमानं च—यद् आदौ अन्ते च दृश्यते, कालकारणानि च, तद् एव मध्ये अपि अस्ति। यथा स्वयंकृतं हेम आदौ अन्ते च सुवर्णवस्तुषु व्याप्य अस्ति, तथा नामरूपभेदेषु अहम् एव अस्मि। प्रियः, एतत् त्रिविधं ज्ञानं गुणैः, कारणकार्यार्थकर्तृभेदेन, संयोजनवियोगाभ्यां चतुर्थं यत्, तत् एव सत्यम्। यत् न पूर्वं, न च उत्तरं, न मध्ये, तद् केवलं नामधेयम्; यत् परेण संस्थितं सत्, तद् एव अस्ति, इति मम मतिः। यद् असत्यम् अपि दृश्यते, तद् राजसो विकारः; ब्रह्म एव स्वयंज्योतिः, ब्रह्मेन्द्रियविषयमनोधर्मरूपेण विचित्रं प्रकाशते। एवं ब्रह्मविवेकेन युक्त्या, विपरीतमतनिराकरणकुशलः, संशयं छित्त्वा, स्वसुखे स्थितः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमयः शरीरं, न च इन्द्रियाणि, न देवाः, असुराः, वायुः, आपः, अग्निः; मनः अन्नमात्रं, बुद्धिः सत्त्वमात्रा, अहंकारः व्योम, पृथ्वी पञ्चभूतसाम्यं। गुणमयाः इन्द्रियाः यः स्वस्थानं स्पष्टं विविच्य स्थितः, तं कथं स्पृशेयुः? अथवा विक्षेपे दोषोऽपि न; यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति। यथा आकाशं वाय्वग्न्यापृथि्वीगुणैः न स्पृश्यते, स्वगुणागमनगमनात्, तथा अजरः आत्मा सत्त्वरजस्तमोगुणैः, यैः मनसि संसारकारणं, न लिप्यते। तथापि गुणैः, मायाकृतैः, संगः वर्जनीयः, यावत् दृढया भक्त्या रजःमलम् अन्तःकरणात् निःशुद्धं भवेत्। ये तु योगिनः, देवादिभिः विघ्नैः बाधिताः, ते पूर्वाभ्यासबलात् योगं पुनः कुर्वन्ति, न कर्मपथे। क्रियते कर्म, जीवः अपि कर्म करोति, कारणेन वा दैवेन वा; पण्डितः तु, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यः आत्मनि स्थितमनाः, सः तदन्यत् न जानाति। यदि विषयं मिथ्यादृष्टं, तर्कवशात् विरुद्धं पश्यति, तद् अपि पण्डिताः न सत्यम् मन्यन्ते; यथा स्वप्नो जागरिते नश्यति। पूर्वसिद्धं गुणकर्मरूपं, आत्मनः अविवेकेन अभेद्यं, केवलं निरीक्षणेन निवर्तते; आत्मा न ग्राह्यः, न त्याज्यः। यथा उदितः सूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु कुर्यात्, तथा मदीया विवेकशक्ति बुद्धौ अज्ञानं नाशयति। एषः आत्मा, स्वयंज्योतिः, अजः, अप्रमेयः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, वाक् उपरमति यत्र, वाक्प्राणयोः नियन्ता। आत्मनि भेदबुद्धिः एव मोहमात्रम्; आत्मनः अन्यत् न किञ्चिद् आश्रयः अस्ति। यत् नामरूपग्रहणं, पञ्चविधं, अप्रतिषिद्धम्—तद् अपि अर्थरहितं सति, केवलं स्तुतिमात्रम्; द्वैतबुद्धिः तु पण्डिताभिमानिनां धर्मः। योगिनः, येषां योगः अपक्वः, तेषां शरीरे व्याधयः विघ्नं जनयन्ति; तत्र नियमः उक्तः। केचित् योगबलात्, प्राणायामयुक्तैः आसनैः व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिः च विकारान् शमयन्ति। केचन मदीयं ध्यानं, नामस्मरणं, योगाचार्यपथं वा अनुष्ठाय, अशुभान् शमयन्ति। अपरे बुद्धिमन्तः, यौवने स्थिरं शरीरं स्थाप्य, विविधैः उपायैः सिद्धिम् इच्छन्ति। एवं कौशलं न वन्दनीयम्, तस्य प्रयत्नस्य निष्फलत्वात्; शरीरं हि नश्वरं, वृक्षफलवत्। यदि योगाभ्यासेन दीर्घायुष्कायं भवेत्, तर्हि बुद्धिमान् तस्मिन् न विश्वसेत्, योगं त्यक्त्वा मयि एव समर्पयेत्। यः योगी, योगमार्गं मय्याश्रित्य आचरति, सः विघ्नैः न चलति, निराशः, स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रिया नारी, प्रियं गतं न जानन्ती, स्वस्थाने स्थित्वा पूर्ववत् आचरणं करोति; यदा पत्युः पादयोः पूजनसमये स्नेहं न अनुभवति, तदा साभीता, मृगीव, उपविष्टा। सा तु, आत्मनः दुःखेन, अनाथा, अशरणा, अश्रूणि स्रवयन्ती, वने स्तनौ पीडयन्ती, रुदती, सुप्रकाशेन स्वरे पतिं आह्वयत्—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, राजर्षे! त्वं समुद्रमेखलां भूमिं रक्षस्व, या चौरचाण्डालभयात् भीता।" इति। एवं विलपन्ती, या युवती, पतिं अनुगम्य, वने पतिपादयोः पतित्वा, अश्रूणि अपि मुक्त्वा, तस्थौ। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य अष्टाविंशोऽध्यायः।