श्रीशुक उवाच— एवं सन्तुष्टः स भगवान् कृष्णः, सर्वेश्वरः, स्वपितरं नन्दं प्रतिगृह्य स्वबन्धुभ्यः प्रमुदितः सन् तत्रैव प्रतिनिवृत्तः। तदा नन्दः, जगतां पालयितुः अद्भुतां महिमानं दृष्ट्वा, च कृष्णस्य तत्र पूजां च, विस्मितः स्वबान्धवान् प्रति वचनमब्रवीत्। गवां पालयितारः ते च, हे राजन्, उत्सुकचित्ताः, मनसि चिन्तयन्तः, "किं नु एष भगवान् अस्माकं सूक्ष्मं गतिस्थानं दर्शयिष्यति?" इति अभ्यचिन्तयन्। स भगवान्, स्वजनानां मनोऽभिप्रायं विज्ञाय, तेषां कामस्य परिपूर्त्यर्थं, करुणया विचारयामास। अस्मिन्संसारे जनाः, अविद्यया, कामेन, कर्मणा च मोहिताः, उन्नताधमपथेषु भ्रमन्ति, स्वगत्यन्तं न जानन्ति। इति मनसि निधाय, भगवान् हरिः, महाकरुणया परिपूर्णः, तान् गोपालान् तमसः परं स्वं लोकं दर्शयामास। स लोकः सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तं ब्रह्म, नित्यप्रकाशरूपः, यं मुनयः गुणक्षये मनः समाधाय पश्यन्ति। कृष्णः तान् ब्रह्मसरसि नीत्वा, मज्जयित्वा पुनः उत्थाप्य, तस्मिन्ब्रह्मलोके दर्शयामास, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतः आसीत्। नन्दादयः सः देशं दृष्ट्वा, परमसुखेन तृप्ताः, विस्मयेन च, तत्र कृष्णं स्तुतिभिः संस्तूयमानं अपश्यन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः, श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्। तत्र ज्ञानं, विवेकः, शास्त्रं, तपः, प्रत्यक्षम्, परम्परा, अनुमानं च—यस्यादौ च अन्ते च यदस्ति, कालः कारणं च, तदेव मध्ये स्थितम्। यथा स्वयंकृतं सुवर्णं पूर्वापरयोः सुवर्णवस्तुषु व्याप्यवर्तते, तथा नामरूपभेदेषु अहमेव तिष्ठामि। हे प्रिय, एष ज्ञानं त्रिविधं, गुणत्रयात्मकं—कारणं, कार्यं, कर्ता च; तयोः संयोगवियोगाभ्यां, यदेकं तुरीयं, तदेव सत्यम्। यदनाद्यन्तमध्यम्, तद् केवलं नामधेयमात्रं; यत् परेण संस्थितं सत्, तदेवास्ति, मदीयं मतम्। यदसन्नपि दृश्यते, तद्रजसः विकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मेन्द्रियविषयमनःपरिणामरूपेण, अद्भुतं प्रकाशते। एवमात्मन्यविपरीतबुद्ध्या, युक्त्या ब्रह्मविवेकेन, विपरीतमतनिराकरणकौशलाच्च, संशयं छित्वा, आत्मानन्दे तुष्टः, सर्वकामेषु उदासीनः स्यात्। नायं आत्मा पृथिव्याद्यात्मको देहः, न च इन्द्रियाणि, न देवदानववाय्वापोऽग्नयः; मनः अन्नमात्रं, बुद्धिः सत्त्वं, अहंकारः आकाशः, पृथिवी पञ्चभूतसंयोगः। गुणमयैः इन्द्रियैः, स्वस्थाननिश्चितस्य आत्मनः किं स्पर्शनं? किं च दोषः यदि तानि विक्रियन्ते? यथा मेघाः, सन्निहिताः अपि, विविक्ते सूर्ये न स्पृशन्ति, तथैव। यथा आकाशं, वाय्वग्न्यापः पृथिव्यः गुणेषु आगत्य गच्छन्ति, न तद्गुणैः संबद्धं भवति, तथा अव्ययः सत्त्वराजस्तमोगुणैः, यैः चित्तसंसारकारणैः, न स्पृश्यते। तथापि, गुणैः, मायाकृतैः, संगं वर्जयेत्, यावत् दृढया मयि भक्त्या, रजःमलः चित्तात् निःशोधितः स्यात्। ये तु मिथ्यायोगिनः, देवादिभिः मानवैर्वा विघ्नैः बाधिताः, ते योगाभ्यासं पुनः पुनः पूर्वाभ्यासवशात् कुर्वन्ति, न तु कर्ममार्गेण। कर्म क्रियते, जीवः च प्रवर्तते, कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः; ज्ञानी तु, प्रकृतिस्थोऽपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, आसीनः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यस्य आत्मनि स्थितं मनः, स नान्यद् वेत्ति। यदि कश्चित् मिथ्येन्द्रियविषयं पश्येत्, विविधान्युक्तिभिः विपरीतं पश्येत्, तं न सत्यम् मन्यन्ते पण्डिताः—यथा स्वप्नः प्रबोधे नश्यति। गुणकर्मवासनाभिः, पूर्वार्जिताभिः, अविवेकात् आत्मन्यन्यत्वेन प्रतितिष्ठन्ति, ताः केवलं निरीक्षणेन निवर्तन्ते; आत्मा न गृह्यते न त्यज्यते। यथा उदितसूर्यः, मानुषचक्षुषां तमः नाशयति, न तु सृष्टिं करोति, तथा मदीया विवेकशक्तिः बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एष आत्मा स्वप्रकाशः, अजातः, अनन्तः, महाभूतानुभवः, अद्वितीयः, यत्र वाङ् निवर्तते, येन वाक् प्राणः च प्रेर्यते। आत्मन्येव भेदबुद्धिः, शुद्धे, एषा आत्ममोहः; आत्मनः व्यतिरिक्तं न किञ्चिद् अधिष्ठानम्। नामरूपाभ्यां, पञ्चधा, अव्यभिचारितं यत् गृह्यते, तदपि केवलं स्तुतिमात्रं, द्वैतबुद्धिः तु पण्डिताभिमानिनां धर्मः। अयोगसिद्धस्य योगिनः, शरीरे उत्पन्नाः विघ्नाः बाधकाः भवन्ति; तत्र नियतं नियमं प्रवक्ष्यामि। योगबलेन, केचन आसनप्राणायामसंयुक्तेन क्लेशान् नाशयन्ति; केचन तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिः च। केचन मयि ध्यानात्, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथेन च, अशुभान् दोषान् नाशयन्ति। केचित् प्राज्ञाः, युवास्थायाम्, इदं शरीरं स्थिरं सुसंस्थितं कृत्वा, विविधैः उपायैः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। तथापि, तद्विद्या न वन्दनीया, तस्य श्रमस्य निष्फलत्वात्; शरीरस्य च नश्वरत्वात्, यथा वृक्षस्य फलं। यदि योगाभ्यासेन, शरीरं दीर्घायुष्कं स्यात्, तर्हि धीमन् तस्मिन्नेव न विश्वासं कुर्यात्, योगं त्यक्त्वा, मयि एव भक्तिं कुर्यात्। यः योगी, एष योगाभ्यासं मयि आश्रित्य आचरति, स विघ्नैः न चलति, कामरहितः, स्वसुखानुभवः च भवति। यथा प्रिया स्त्री, न जानाति प्रियतमं गतम्, स्वपदे स्थित्वा, यथापूर्वं आचरति। यदा तु, पत्युः पादयोः पूजनसमये, स्नेहं न अनुभवति, तदा सा दुःखिता, हरिण्या वियुक्तया इव, उपविशति। सा आत्मनः शोकं, अनाथा, अशरणा, अश्रुपूर्णलोचना, वने स्तनौ पीडयन्ती, कण्ठे स्फुटं रोदितवती। उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, हे राजर्षे! त्वं एतां समुद्रपरिखितां भूमिं, चौरकण्टकभीतां, रक्षितुमर्हसि। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः।