नम्रभावेन, भगवतः श्रीकृष्णस्य परमात्मनः ब्रह्मणः, यत्र माया च कल्पितं विश्वोत्पत्तिश्च न श्रूयते, तस्मै प्रणम्य, अक्रूरः उवाच—"अज्ञानतः, मोहवशात्, यदविधेयकार्यं मया कृतं, तव पितरं अत्र आनयन्, तदपि मे क्षन्तव्यं भवता। सर्वदृष्टे, हे गोविन्द, त्वं मयि अपि अनुग्रहं दातुमर्हसि। पितृप्रिय, तव पितरं प्रत्यानीय तस्य प्रियं कुरु।" एवं स्तुतः श्रीशुक उवाच—सर्वेश्वरः श्रीकृष्णः तं पितरं गृहीत्वा स्वजनानां हर्षं जनयन् प्रत्यागच्छत्। नन्दः अपि, विश्वपालकस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं च तत्र जनानां श्रीकृष्णे भक्तिं दृष्ट्वा, विस्मितः स्वबान्धवान् प्रति वाक्यमब्रवीत्। गोकुलवासिनः, राजन्, उत्कण्ठया चिन्तयामासुः—"किं नु अयं भगवान् अस्माकं स्वं सूक्ष्मं गतिं दर्शयिष्यति?" स भगवान्, स्वजनानां मनोऽभिलाषं अवगम्य, तेषां कामपूरणाय करुणया तद्विचारयामास। लोके हि जनाः अज्ञानकामकर्मभिः मोहिताः, उन्नतिनिचयोनिषु भ्रमन्ति, स्वगति न जानन्ति। इति चिन्तयन्, भगवान् हरिः महाकरुणया गोकुलवासिभ्यः तमात्मलोकं, यः तमोऽतीतः, दर्शयामास। स लोकः सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, नित्यम् तेजः—यमृषयः गुणक्षये समाधिना पश्यन्ति। तत्र कृष्णेन ब्रह्मह्रदं नीत्वा, तत्र निमज्ज्य उत्थापिताः, ब्रह्मलोकं दृष्टवन्तः, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतः। नन्दादयः तं स्थलमवलोक्य, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः, तत्र श्रीकृष्णं स्तवैः संस्तूयमानं अपश्यन्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंस्यां संहितायाम् दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः। तत्र ज्ञानविवेकशास्त्रतपः प्रत्यक्षश्रुत्यनुमानानि च यानि आदौ अन्ते च सन्ति, तेषाम् मध्ये अपि तदेव अस्ति, यथा स्वर्णस्य स्वर्णवस्तुषु आद्यन्तयोः व्याप्यत्वम्। एवं नानावाच्यनामधेयेषु मध्ये अपि अहमेव तद्भवामि। एतत् ज्ञानं त्रिविधं—कारणं, कार्यं, कर्ता च—गुणैः संयुज्य पृथक्कुर्वन्, चतुर्थं यत् तदेव सत्यम्। यत् न पूर्वं, न परं, न मध्ये, तद् केवलं नामधेयम्; यत् परमात्मना सत्यम्, तदेव अस्ति, इति मम मतिः। यदपि नास्ति, तथापि दृश्यते, तद्रजसः विकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मेन्द्रियविषयमानविकाररूपेण विभाति। एवं युक्त्या वितर्क्य, विपक्षविघातकौशलात्, संशयं छित्वा, आत्मन्येव तुष्टः, सर्वेषु विषयेषु उदासीनः स्यात्। आत्मा न भूमयः शरीरं, न इन्द्रियाणि, न देवासुरवाय्वाप्यग्नयः; मनः अन्नं, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, पृथ्वी च पञ्चमहाभूतसाम्यं। गुणमयैः इन्द्रियैः कस्मात् आत्मनः स्पष्टं विशिष्टं स्थानं बाध्यते? किं वा दोषः यदि तानि विक्रियन्ते? यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति, तथैव। यथा आकाशं न वाय्वग्न्यापृथिव्यादिगुणैः संयुज्यते, तथैव अव्ययः सत्त्वराजस्तमोगुणैः न स्पृश्यते, ये मनसः संसारकारणानि। तथापि, गुणैः, यानि मायाकृतानि, सहवासः त्याज्यः, यावत् मयि द्रढभक्त्या रजःमलम् मनसः न नश्यति। ये योगिनः, देवादिभिः विघ्नैः बाध्यन्ते, ते पूर्वाभ्यासबलात् पुनः योगं चरन्ति, न तु कर्मणः विधानम्। कर्म क्रियते, जीवः च कर्ता, किंचित् हेतोः वा दैवात्; परन्तु विद्वान्, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यः आत्मन्येव स्थितं चित्तं, स तन्नान्यत् वेत्ति। यदि इन्द्रियविषयं अवस्तुत्वेन पश्येत्, विविधयुक्त्या विपरीतं पश्येत्, तद् अपि न सत्यम्—स्वप्नस्य जाग्रत्काले यथा नाशः। गुणकर्मन्यासः, पूर्वार्जितः, आत्मनः अविवेकेन, केवलदर्शनेन निवर्तते; आत्मा न गृहीतो न त्यक्तः। यथा उदितसूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु सृजति, तथा मदीया विवेकशक्ति बुद्धौ अज्ञानं विनाशयति। एषः आत्मा स्वयंज्योतिः, अजः, अनन्तः, महानुभवः, सर्वानुभवः, अद्वितीयः, यस्य वाक् प्रलीयते, येन वाक्प्राणौ नियन्त्र्येते। आत्मनि भेदबुद्धिः एव मोहः; आत्मनः व्यतिरेकेण आत्मनः न कोऽपि आधारः। यद् नामरूपाभ्यां पञ्चविधं अनिरुद्धं उपलभ्यते, तदपि शून्यं केवलं स्तुतिमात्रम्; द्वैतबुद्धिः तु तात्त्विकैः न स्वीक्रियते। येषां योगः अपक्वः, तेषां शरीरविघ्नाः बाधकाः; तत्र विधानं निर्दिष्टम्। केचित् योगबलात् व्यायामप्राणायामसमाहितया व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपोमन्त्रौषधैः च। केचित् मयि ध्यानात्, नामस्मरणादिभिः, योगेश्वरपथेन च, अशुभान् अपकर्षयन्ति। केचन बुधाः, यौवनस्थं शरीरं दृढं कृत्वा, ततः सिद्ध्यर्थं विविधान् उपायान् उपयुञ्जते। एषः कौशलः न वन्दनीयः, यतोऽस्य प्रयत्नस्य फलाभावः; शरीरस्य नश्वरत्वात्, यथा वृक्षफलस्य। यदि योगाभ्यासेन दीर्घायुष्कं शरीरं लभ्यते, तर्हि बुद्धिमान् तत्र श्रद्धां न कृत्वा, योगं त्यक्त्वा, मयि एव समर्पयेत्। यो योगी, मयि शरणं कृत्वा, योगमार्गे चरति, स विघ्नैः न कम्प्यते, कामरहितः, स्वसुखं अनुभवति। यथा प्रियतमा न जानाति प्रियम् गतं, स्थिरमासीनं, यथापूर्वं आचरणं करोति, एवं आत्मस्थितः योगी अपि स्थितः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः।