यदा हृषीकेशः समागतवान्, तदा लोकपालः तम् अतिविशिष्टया पूजार्हणया सत्कृत्य महता सन्मानस्य उत्सवेन तं दृष्ट्वा परमं हर्षं प्रकटयामास। श्रीवरुणः सस्नेहम् उवाच—"अद्य मम देहः प्रशान्तः, अद्य मे प्रयोजनं पूर्णम्, भगवन्, तव पादारविन्दभक्ताः परमगत्याः प्राप्ताः। नमोऽस्तु ते भगवन्, परमात्मन्, ब्रह्मन्, यत्र न मायायाः न कल्पितलोकस्य च किञ्चिदपि श्रूयते। मूढत्वात् अज्ञानात् च अनवधानतया मया तव पितरं अत्र आनयितम्, तद् अपि त्वया क्षन्तव्यं। सर्वदृशे कृष्ण, त्वमपि मयि अनुग्रहं दातुमर्हसि; गोविन्द, पितृप्रिय, तव पितरं प्रत्यानीयताम्।" एवं स्तुतः श्रीकृष्णः, लोकानां स्वामी, पितरं गृहं नीत्वा स्वजनानां हर्षं जनयन् प्रतिनिवृत्तः। नन्दः अपूर्वं लोकपालस्य ऐश्वर्यं तथा कृष्णे तेषां श्रद्धां दृष्ट्वा विस्मितः स्वबन्धून् प्रति इदं उवाच। त एव गोपालका, उत्सुकचित्ताः, चिन्तयामासुः—"किं अस्माकं स्वगत्याः दर्शनं अस्य भगवतः करिष्यति?" स भगवान्, स्वजनानां मनोऽन्तरं विज्ञाय, करुणया तेषां कामं पूर्तुम् अचिन्तयत्। लोके जनाः अज्ञानरागकर्मभिः मोहिताः, उच्चावचमार्गेषु भ्रमन्तः, स्वगत्याः न वेत्ति। इति संचिन्त्य, भगवान् हरिः महाकरुणया गोपालकेभ्यः तम् आत्मनः लोकं तमसः परं प्रकाशयामास। स एव सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्, ब्रह्म परमं ज्योतिः, यं मुनयः गुणेषु उपशान्तेषु चित्ते समाहिते पश्यन्ति। कृष्णेन तान् ब्रह्मसरोवरं प्रति नीत्वा, स्नाप्य उत्थाप्य च, ते ब्रह्मणो लोकं ददृशुः, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतः। नन्दादयः तं देशं दृष्ट्वा परमसौख्यम् अनुभवन्, विस्मिताश्च, तत्र कृष्णं स्तुतिभिः स्तूयमानं अपश्यन्। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वभागे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः। तत्र भगवतः वाक्यं प्रवृत्तम्—ज्ञानं, विवेकः, शास्त्राणि, तपः, प्रत्यक्षम्, स्मृति, अनुमानम्—यस्य आदौ अन्ते च यत् अस्ति, कालः कारणं च, तद् एव मध्ये अपि अस्ति। यथा सुवर्णं स्वयम् उत्पादितं पूर्वे च परे च सुवर्णवस्तुषु व्याप्य विद्यते, एवं नामरूपविभागमध्ये अहम् एव। अयम् आत्मविद्या त्रिविधा गुणात्मिका—कारणं, कार्यम्, कर्ता; तेषां संयोगवियोगाभ्यां यः चतुर्थः स एव सत्यम्। यत् न पूर्वम्, न परम्, न मध्ये, तद् केवलं नाम; यद् परमेष्ठिना सत्यम् अभ्युपगम्यते, तद् एव अस्ति—एषा मदीया बुद्धिः। यत् न सन् अपि दृश्यते, स रजसः विकारः; ब्रह्म एव स्वप्रकाशत्वात् ब्रह्मेन्द्रियार्थचित्तविकाररूपेण विचित्रं प्रकाशते। एवं ब्रह्मविवेकविचारैः, विरोधिनिर्णये च कौशलात्, आत्मसंशयं छित्वा स्वात्मासौख्ये स्थितः, सर्वविषयेषु उदासीनः स्यात्। आत्मा न भूमयः देहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न असुराः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, पृथिवी पञ्चभूतसाम्यं। कथं गुणमयैः इन्द्रियैः तस्य स्वस्थानस्य किञ्चित् स्पर्शनं स्यात्? उत वा उद्वेगः? यथा मेघाः सूर्यस्य उपस्थाने अपि न बाधन्ते, तथैव। यथा आकाशं न वायोः, अग्नेः, आपः, भूमेः गुणैः सङ्गच्छते, यथा ते स्वगुणैः आगच्छन्ति गच्छन्ति च, तथैव अक्षरं सत्त्वराजस्तमांसि न स्पृशन्ति—येषां मनसि संसारहेतवः। तथापि, गुणैः, याः मायाकृतयः, सह संगः त्याज्यः, यावत् दृढया भक्त्या मयि रजःमलम् चित्तात् न निवर्तते। ये योगिनः देवमानुष्यनिर्मितविघ्नैः बाधिताः, ते पुनः पूर्वाभ्यासबलात् योगं कुर्वन्ति, न तु कर्मपथे। क्रियते कर्म, जीवः च कर्म करोति, कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः; परन्तु विद्वान्, प्रकृतौ स्थितः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन् वा—यस्य चित्तं आत्मनि स्थितं, स तदन्यद् न जानाति। यदि किञ्चित् असत् इन्द्रियगोचरं दृश्यते, तर्कैः च विरोधं पश्यति, तद् विद्वांसः सत्यम् न मन्यन्ते—यथा स्वप्नः जाग्रति नश्यति। गुणकर्मवासनापाठः, पूर्वार्जितः, आत्मनः अविवेकेन अनन्यः, केवलं निरीक्षणेन निवर्तते; आत्मा न गृह्यते, न च त्यज्यते। यथा उदितसूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तु सृजति, तथा मदीया प्रज्ञा पुरुषस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः स्वप्रकाशः, अजः, अनन्तः, महाभोग्यः, सर्वानुभवः; अद्वितीयः, यत्र वाक् निवर्तते, येन वाक् प्राणः च प्रेर्येते। एष आत्मनो मोह एव—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः विना आत्मनः अन्यः न आधारः। यद् नामरूपाभ्यां पञ्चविधं अव्याहतं गृह्यते, तदपि अर्थशून्यं केवलं स्तुतिः; द्वैतबुद्धिः तु तेषां ये तर्किकाः। येषां योगः अपक्वः, तेषां शरीरे व्याधयः बाधकाः; तत्र नियमः निर्दिष्टः। केचित् योगबलात् आसनैः कुम्भकैः च व्याधीन् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, ओषधिभिः च। केचित् मयि ध्यानात्, नामस्मरणादिभिः, योगाचार्यपथे वा, अनिष्टानि निवारयन्ति। केचित् विद्वांसः बाल्ये स्थिरं सुगठितं च शरीरं स्थापयित्वा, ततः विविधैः उपायैः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। तु सा कौशलता न वन्द्या, तद् प्रयत्नस्य फलम् नास्ति; यतः शरीरं नश्वरं, यथा वृक्षस्य फलं। यदि योगाभ्यासेन शरीरं दीर्घायुष्कं जायते, तदा धीरः तत्र न श्रद्धाम् स्थापयेत्, योगं त्यक्त्वा मयि एव भक्तिं कुर्यात्। एवं भागवते दशमस्कन्धस्य पूर्वभागे अष्टाविंशोऽध्यायः समाप्तः।