नन्दगोपः यदा वरुणेन नीतः, तदा गोपाः तं न दृष्ट्वा व्याकुलाः "कृष्ण! राम!" इति उच्चैः आह्वयन्। तेषां शब्दं श्रुत्वा भगवतः श्रीकृष्णः, स्वपितरं वरुणेन नीतं इति विज्ञाय, स्वजनानां अभयदः बलवान् सः तत्र अगच्छत्। तत्र हरिषीकेशं आगतम् आलोक्य, लोकपालः वरुणः तं महत् सम्मानं कृत्वा, उत्तमं पूजनं अकरोत्, तथा च तं दृष्ट्वा महोत्सवमिव प्रहर्षं प्रकटयन् वचः अब्रवीत्। वरुणः उवाच—"अद्य मे शरीरं शान्तमस्ति; अद्य, भगवन्, मम प्रयोजनं सिद्धम्। ये तव पदाभक्ताः, ते मार्गस्य अन्तं प्राप्ताः। नमोऽस्तु ते भगवन्, परमात्मन्, ब्रह्मन्, यस्य मायायाः वा कल्पितसृष्टेः श्रवणं नास्ति।" "अज्ञानात्, मूढतया, अकर्तव्यं न जानन्, तव पितरं अत्र आनयितवान्; कृपया तद् क्षम्यताम्। सर्वदृशे, हे कृष्ण, त्वं ममापि अनुग्रहाय योग्यः; गोविन्द, पितरं तव पुनः गृहे नेतुमर्हसि।" एवं वरुणेन संपूजितः श्रीकृष्णः, सर्वेश्वरः, पितरं गृहीत्वा स्वजनानां हर्षं वर्धयन् पुनः स्वग्रामं प्रतिजगाम। नन्दः, लोकपालस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं तथा कृष्णस्य प्रति तेषां श्रद्धां दृष्ट्वा, विस्मितः स्वबान्धवान् उवाच। ते गोपाः, राजन्, उत्सुकचित्ताः, मनसि चिन्तयन्तः—"किम् एष भगवान् अस्माकं सूक्ष्मं गन्तव्यं दर्शयिष्यति?" इति। स भगवन्, स्वजनानां मनोऽभिलाषं ज्ञात्वा, तेषां कामं पूर्णयितुं करुणया तद् विचारयन्। अयं लोकः, अज्ञान-राग-कर्मभिः मोहितः, उच्चावचेषु मार्गेषु भ्रमन्, स्वगन्तव्यं न जानाति। इति विचार्य, करुणया पूर्णः भगवन् हरिः, गोपजनाय निजं लोकं तमोऽतीतं दर्शयामास। स एव सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, नित्यदीप्तिः, यं मुनयः गुणक्षये समाधिना पश्यन्ति। तान् ब्रह्मसरोवरं नीत्वा, तत्र निमज्ज्य पुनः उत्थाप्य, कृष्णः तस्य ब्रह्मलोकं दर्शयामास, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतवान्। नन्दादयः तं स्थानं दृष्ट्वा, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः च, कृष्णं तत्र स्तुतिभिः पूज्यमानं अपश्यन्। एवं दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे, परमहंससंहितायाम्, समाप्तः। तत्र, ज्ञानं, विवेकः, शास्त्राणि, तपः, प्रत्यक्षं, परम्परा, अनुमानं—यद् आदौ अन्ते च अस्ति, कालः कारणं च, तद् मध्ये अपि तदेव अस्ति। यथा स्वयम् कृतं सुवर्णं पूर्वेऽन्ते च सुवर्णमयेषु वस्तुषु व्यापि, तथा विविधनाम्नि मध्ये अहम् एव। एतत् ज्ञानं त्रिविधं, गुणात्मकं—कारणं, कार्यं, कर्ता; तेषां संयोगवियोगाभ्याम्, चतुर्थं यद् वर्तते, तदेव सत्यम्। यद् न पूर्वे, न अन्ते, न मध्ये, तद् केवलं नाम; यद् परमेण प्रमाणितं सत्यम्, तदेव अस्ति, इति मम मतिः। यद् न अस्ति, अपि च दृश्यते—राजसस्य विकारः; ब्रह्म एव स्वप्रकाशं, विविधरूपेण—ब्रह्म, इन्द्रिय, विषय, मनः, तद्विकारः—प्रकटीभवति। एवं युक्त्या ब्रह्मविवेकं कृत्वा, विरोधिनां खण्डने कौशलं च, आत्मशङ्कां छित्वा, स्वसुखे तुष्टः, सर्वकामेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमिदेहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न दानवाः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नं, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, पृथिवी पञ्चतत्त्वस्य समत्वम्। गुणमयाः इन्द्रियाणि, यस्य स्थानं स्पष्टं, तं कथं स्पृणुयुः? अथवा तेषां विकारः कथं दोषः? यथा मेघः सूर्यं न स्पृणोति, तद्विलयात्। यथा आकाशः न वायोः, अग्नेः, आपः, भूमेः गुणैः संगच्छति, स्वगुणैः आगत्य गच्छति, तथा अक्षरः न सत्त्व-रजस्-तमः-संयोगेन स्पृणोति—यः मनसि संसारहेतु। तथापि, गुणैः, मायाकृतैः, संगः वर्जनीयः, यावत् दृढभक्त्या रजःक्लेशः मनसः निःक्षिप्यते। ये मिथ्यायोगिनः, देवमानुषकृतविघ्नैः बाधिताः, पूर्वाभ्यासबलात् पुनः योगं कुर्वन्ति, न कर्मपद्धत्या। कर्म क्रियते, जीवः कर्म करोति, कारणेन वा विधिना वा प्रेरितः; ज्ञानी, प्रकृतिस्थः अपि, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन्—यस्य आत्मा यत्र यत्र स्थितः, मनः आत्मनि स्थितं तद् अन्यथा न पश्यति। यदि मिथ्याविषयं इन्द्रियैः पश्येत्, तर्केण विपरीतं पश्येत्, तद् ज्ञाः सत्यम् न मन्यन्ते—यथा जाग्रति स्वप्नः नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जिता, अज्ञानात् आत्मनः अविविक्तम्, केवलं निरीक्षणेन निवर्तते; आत्मा न ग्रह्यः, न त्याज्यः। यथा उदितः सूर्यः अज्ञानं न निर्माति, केवलं नाशयति, तथा मदीया विवेकशक्ति बुद्धौ अज्ञानं नाशयति। एषः स्वप्रकाशः, अजः, अनन्तः, महाभूतः, सर्वानुभवः; एकः, द्वितीयः नास्ति, वाचः उपरमे, यः वाचं प्राणं च प्रेरयति। एतावदात्ममोहः—शुद्धे भेदकल्पना; आत्मनः अन्यः आधारः नास्ति। यद् नामरूपेण पञ्चधा अव्याघातम् उपलभ्यते, तद्, अर्थहीनमपि, केवलं स्तुतिः; द्वैतं तेषां, ये स्वयम् पण्डिताः मन्यन्ते। यस्य योगः अपि अपक्वः, तस्य शरीरविघ्नाः बाधां जनयन्ति; तत्र नियतं विधिं प्राहुः। योगबलात् केचित् आसनेन, कुम्भकान्वितेन, क्लेशान् नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रैः, औषधैः च दोषान् अपाकर्षन्ति। केचित्, मम ध्यानात्, नामजपादिभिः, योगाचार्यपथेन च, अशुभानि प्रक्षालयन्ति। केचित्, बुद्धिमन्तः, युवास्थायाम् शरीरं स्थिरं सुगठितं कृत्वा, विविधैः उपायैः सिद्धिं प्रयन्ति। तथा अपि, तद् कौशलं न प्रशंसनीयम्, तस्य प्रयत्नस्य फलहीनत्वात्; शरीरस्य नश्वरत्वात्, यथा वृक्षस्य फलं।