सर्वे कर्मकर्तृणः, तत्त्वं च अनुमन्ता च, ये च कर्मभागिनः, मृत्युः अनन्तरं पुनः पुनः तेषां कर्मणां महत् फलम् अधिगच्छन्ति। ततः शुकः उवाच—एकादशे दिवसे उपवासं कृत्वा नन्दः जनार्दनं पूजयामास; द्वादशे दिवसे सः कालिन्द्याः जलं प्रविश्य स्नानाय प्रवृत्तः। तत्र वरुणस्य दूतः, असुरः, तम् रात्रौ जलं प्रविष्टं असुरसीमां लङ्घयित्वा गृहीत्वा वरुणस्य समीपम् अनयत्। यदा गोपाः नन्दं न पश्यन्ति, तदा ते 'कृष्ण! राम!' इति आर्तस्वरेण आह्वयन्ति। श्रीभगवान् तेषां आह्वानं श्रुत्वा, पितरं वरुणेन अपहृतम् इति बोधयित्वा, हे राजन्, स्वजनानां अभयप्रदः सः वीरः तत्र जगाम। तं हृषीकेशं आगतम् दृष्ट्वा, लोकपालः सः महतीं पूजां कृत्वा, आदरेण सम्यक् सत्कारं च कृत्वा, उत्सवमिव तं दर्शनं अभिनन्द्य उवाच। वरुणः उवाच—'अद्य मे शरीरः शान्तः, अद्य मे प्रयोजनं सिद्धम्। ये तव पादेभ्यः भक्ताः, भगवन्, ते मार्गस्यान्तं प्राप्ताः। नमः ते भगवन्, परमात्मन्, ब्रह्मन्, यत्र माया च कल्पितलोकसृष्टिः न श्रूयते। अज्ञानाद्, अयुक्त्याः, मूढतया, तव पितरं अत्र आनयितम्; कृपया तद् अपराधं क्षमस्व। सर्वदृशे, हे कृष्ण, त्वं मम अपि अनुग्रहं दातुम् अर्हसि। गोविन्द, पितृप्रिय, तव पितरं पुनः नय।' एवं सम्यक् उपपादितः श्रीकृष्णः, श्रीभगवान्, पितरं गृहीत्वा स्वजनानां आनन्दं वर्धयन् स्वगृहम् आगच्छत्। नन्दः, लोकपालस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं तथा कृष्णस्य तेषां प्रति आदरं दृष्ट्वा, स्वबन्धुभ्यः विस्मितः उक्तवान्। गोपाः, हे राजन्, तेषां मनः उत्सुकं जातम्—'किम् एष भगवान् अस्माकं सूक्ष्मं गतिं दर्शयिष्यति?' श्रीभगवान् तेषां मनः ज्ञात्वा तेषां अभिलाषं पूर्त्यर्थं, करुणया तद् विचारयामास। इह लोके जनाः अज्ञानाद्, कामात्, कर्मणः, उच्चावचमार्गेषु भ्रमन्ति, स्वगति न वेदन्ति। एतद् चिन्तयन्, भगवन् हरिः, महाकृपया गोपेषु स्वं लोकं, तमःपरं, प्रकटितवान्। तत् सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, नित्यप्रभा, यत् गुणक्षये, मनः समाधौ, ऋषयः पश्यन्ति। ते ब्रह्मसरोवरं नीत्वा, तत्र निमज्ज्य कृष्णेन पुनः उद्धृताः, ब्रह्मलोकं दृष्टवन्तः, यत्र अक्रूरः अपि गच्छत्। नन्दादयः तं लोकं दृष्ट्वा, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मयेन तत्र कृष्णं स्तुत्याः श्रवणं कृत्वा दृष्टवन्तः। एवं अष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः—श्रीमद्भागवते महापुराणे, दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे, महाहंसशास्त्रे। यत् ज्ञानं, विवेकः, शास्त्रं, तपः, प्रत्यक्षं, परम्परा, अनुमानं च—यस्य आदौ अन्ते च यत् अस्ति, कालः कारणं च, तदेव मध्ये अस्ति। यथा स्वयम् कृतं सुवर्णं पूर्वे च पश्चात् च सुवर्णवस्तुषु सर्वत्र व्यापि, तथा नामरूपविभागेऽपि अहम् एवास्मि। हे प्रिय, एतत् ज्ञानं त्रिविधं अवस्थाभिः, त्रिगुणात्मकम्—कारणं, कार्यं, कर्ता च; तयोः योगवियोगयोः चतुर्थं यत् तत्त्वं तत् सत्यम्। यद् न पूर्वे, न पश्चात्, न मध्ये, तद् केवलं नाम; यद् परमात्मना सत्यम् स्थापितम्, तदेव अस्ति—एष मे मतिः। यत् नास्ति, तथापि दृश्यते, तद् रजःप्रभवविकारः; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मरूपं, इन्द्रियविषयमनःविकाररूपं च विविधं प्रकाशयति। एवं युक्त्या ब्रह्मविवेकं कृत्वा, विरोधमतनिराकरणकौशलात्, आत्मसंशयं छित्त्वा, स्वसुखे स्थितः, सर्वविषये निष्पृहः भवेत्। आत्मा न भूमिदेहः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न असुराः, न वायु, न जल, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, भूमिः पंचतत्त्वसंतुलनम्। इन्द्रियाणि गुणात्मकानि, स्पष्टं आत्मस्थानं न बाधयन्ति; यदि विकारः स्यात् तत्र दोषः नास्ति—यथा मेघाः सूर्यं न बाधयन्ति। यथा आकाशः वायुः, अग्निः, जलम्, भूमिः गुणैः आगत्य गच्छन्ति, तैः न संबद्धः, तथा अक्षरं सत्त्व-रजस्-तमःगुणैः न स्पृश्यते—ये मनसि संसारहेतवः। तथापि, गुणैः, मायाकृतैः, संगः वर्जनीयः, यावत् दृढभक्त्या रजःमलः चित्तात् निःसृतः। ये मिथ्यायोगिनः, देवमानुषकृतविघ्नैः बाधिताः, पूर्वाभ्यासवशात् योगं पुनः पुनः आचरन्ति, कर्मपद्धत्या न। कर्म क्रियते, जीवः कर्ता, कारणेन वा दैवेन वा प्रेरितः; ज्ञानी, प्रकृतिस्थः, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसर्जयन्, खादन्—यत्र यत्र आत्मा स्थितः, स्वस्थचित्तः तद् अन्यथा न पश्यति। यदि मिथ्यादृष्टमिन्द्रियविषयं पश्येत्, विविधान् युक्तिभिः विपरीतम् अपि पश्येत्, तद् ज्ञाः सत्यम् न मन्यन्ते—यथा जाग्रति स्वप्नः नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जिता, अज्ञानात् आत्मनः न भिन्ना, निरीक्षणमात्रेण तद् निवर्तते; आत्मा न ग्रहणीयः, न त्यागीयः। यथा उदितसूर्यः मनुष्यचक्षुषां तमः नाशयति, न तद् सृजति, तथा मे तीव्रविवेकः पुरुषस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एष स्वप्रकाशः, अजः, अनन्तः, महाऽनुभवः, सर्वानुभवः; द्वितीयरहितः, वाचः समाप्तौ, यः वाचं प्राणं च नियच्छति। आत्मनः भ्रमः एतावत्—शुद्धे भेदबुद्धिः; आत्मनः पृथक् आत्मनः आधारः नास्ति। यत् नामरूपेण पञ्चधा अव्यभिचारेण गृह्यते, तद् अयथार्थम् अपि केवलं स्तुतिः; द्वैतबुद्धिः तेषां, ये आत्मनः ज्ञानीति मन्यन्ते। येषां योगः अपूर्णः, देहजविघ्नैः बाध्यन्ते, तत्र नियतं नियमः विधीयते। योगबलात् केचित् आसनेन, कुम्भकसहितेन, व्याधिं नाशयन्ति; अन्ये तपसा, मन्त्रोषधिभिः च व्याधिं शमयन्ति। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः।