सत्यम्, भगवतः श्रीमद्भागवतपुराणस्य दशमस्कन्धस्य प्रथमभागे एकविंशतितमाध्यायस्य अन्ते तथा अष्टाविंशतितमाध्यायस्य आरम्भे, दिव्यकथायाः प्रवाहः दृश्यते। तत्र भगवतः उपासने, दानादिकर्मणाम्, तथा भक्तियोगस्य महत्त्वं विधिपूर्वकं निरूप्यते। यः सततं महोत्सवेषु तथा नित्यं पूजादिकर्मणां प्रवाहाय क्षेत्राणि, आपणानि, नगराणि, ग्रामाणि च समर्पयति, स मम लोकं प्राप्नोति। अभिषेककर्मणि त्रिलोकस्य अधिपत्यं निवाससमेतं लभते; पूजादिकर्मणि ब्रह्मलोकं गच्छति; त्रैधर्मे मम समत्वं प्राप्नोति। केवलं भक्तियोगेन मम एव प्राप्तिः भवति; एवं यः मां पूजयति, स भक्तिमार्गं प्राप्नोति। देवद्विजातिभ्यः स्वयम् अथवा अन्यैः यत् दत्तं तद् यः स्वयम् गृह्णाति, स दशसहस्रवर्षाणि विष्ठाभोजी भवति। कर्तुः, तत्त्वस्य, अनुमोदकस्य च हेतोः, कर्मभाजः मृत्युः अनन्तरं पुनः तस्य कर्मणः महान् फलम् प्राप्नुवन्ति। शुकः उवाच—एकादश्यां नन्दः उपवासं कृत्वा जनार्दनं पूजयामास; द्वादश्यां कालिन्द्याः जलं प्रविष्टः स्नानाय। तत्र वरुणस्य सेवकः असुरः तम् अपहृत्य वरुणस्य समीपं नीतवान्, रात्रौ जलं प्रविश्य असुरसीमां उल्लंघ्य। गोपाः तं न दृष्ट्वा 'कृष्ण! राम!' इति आक्रन्दयन्। भगवाँश्च तेषां शब्दं श्रुत्वा, पितरं वरुणेन नीतं अवगम्य, स्वजनानां अभयप्रदः वीरः तत्र गतवान्। हरिषीकेशं आगतम् दृष्ट्वा लोकपालः अतिशयमान्यं सत्कारं कृत्वा, दिव्यपूजां विधाय, महोत्सवाय तं दृष्ट्वा स्तुतिं उवाच। श्रीवरुणः उवाच—'अद्य मम शरीरं शान्तम्; अद्य, भगवन्, मम प्रयोजनं सिद्धम्। तव पादारविन्देषु भक्ताः मार्गस्य अन्तं प्राप्तवन्तः।' 'नमः ते, भगवन्, परमात्मन्, ब्रह्मन्, यत्र मायायाः, कल्पितलोकविकल्पस्य श्रवणं नास्ति।' 'अज्ञानेन, मूढतया, अनवधानतया, तव पितरं अत्र नीतवान्; कृपया क्षम्यताम्।' 'सर्वदर्शिन् कृष्ण, त्वं मम अपि अनुग्रहं दातुं योग्यः; गोविन्द, पितरं तव पुनः गृहं नय।' एवं सन्तुष्टः कृष्णः, लोकानां प्रभुः, पितरं गृह्य, स्वजनानां हर्षं जनयन् प्रत्यागच्छत्। नन्दः, लोकपालस्य अद्भुतं ऐश्वर्यं तथा कृष्णे तेषां पूजां दृष्ट्वा, स्वबान्धवान् विस्मितः प्रष्टवान्। गोपाः, राजन्, उत्सुकचित्ताः, चिन्तयन्ति—'किम् एषः प्रभुः अस्माकं सूक्ष्मं गन्तव्यं दर्शयिष्यति?' स भगवाँश्च, स्वजनानां मनोभावं ज्ञात्वा, तेषां कामपूर्तये, करुणया विचारयामास। लोकाः, अज्ञानकामकर्मणां मोहात्, उच्चावचमार्गेषु भ्रमन्ति, स्वं गन्तव्यं न जानन्ति। एतद् ज्ञात्वा, हरिः, महाकरुणया, गोपेषु स्वं लोकं तमःपरं दर्शयामास। स लोकः सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्—ब्रह्म, नित्यप्रभा—यं मुनयः गुणक्षये समाधिना पश्यन्ति। तान् कृष्णः ब्रह्मसरः नीत्वा, निमज्ज्य उत्थाप्य, तत्र ब्रह्मलोकं दर्शयामास, यत्र अक्रूरः कदाचित् गतवान्। नन्दादयः तं स्थानं दृष्ट्वा, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मयेन तत्र कृष्णं स्तुतिपाठैः पूज्यमानं अपश्यन्। एवं अष्टाविंशतितमाध्यायस्य समाप्तिः श्रीमद्भागवते पुराणे, महान् हंसमुनिनां शास्त्रे। एतत् ज्ञानम्, विवेकः, शास्त्रम्, तपः, प्रत्यक्षम्, परम्परा, अनुमानम्—यद् आदौ अन्ते च अस्ति, कालकारणं च, तद् मध्ये एव अस्ति। यथा स्वयम् कृतं सुवर्णं पूर्वेऽन्ते च सुवर्णमयी वस्तुषु व्याप्य अस्ति, तथैव विभिन्ननामसु अहम् एव तद्। प्रिय, एतत् ज्ञानम् त्रिधा स्थितम्—त्रिगुणात्मकम्, कारणं, कार्यं, कर्ता च; तयोः संयोगवियोगाभ्यां, चतुर्थं यत् तद् एव सत्यम्। यद् न पूर्वे, न अन्ते, न मध्ये, तद् केवलं नाम; यद् परमात्मना सत् रूपेण स्थापितम्, तद् एव अस्ति—एषा मम बुद्धिः। यत् नास्ति, तदपि दृश्यते—रजःप्रभावात्; ब्रह्मैव स्वप्रकाशं, ब्रह्मविविधता, इन्द्रियविषयमनःपरिणामरूपेण प्रकाशते। एवं युक्त्या ब्रह्मविवेकं कृत्वा, विप्रतिपत्तिनिवारणकौशलात्, आत्मसंशयं छित्वा, स्वसुखे तुष्टः, सर्वकामेषु उदासीनः भवेत्। आत्मा न भूमिमयः शरीरः, न इन्द्रियाणि, न देवाः, न असुराः, न वायुः, न आपः, न अग्निः; मनः अन्नम्, बुद्धिः सत्त्वम्, अहंकारः आकाशः, भूमिः पञ्चभूतसन्तुलनम्। गुणमयाः इन्द्रियाणि, स्पष्टं स्वस्थानं विवेक्य, आत्मनं स्पृशितुं न शक्नुवन्ति; यदि ते विक्षिप्यन्ते, दोषः नास्ति—यथा मेघाः सूर्यं न स्पृशन्ति। यथा आकाशः वाय्वग्न्यापभूमिगुणैः न स्पृशितः, तेषां आगमनगमनम् स्वगुणैः, तथा अक्षरः सत्त्वरजस्तमःगुणैः न स्पृशितः—याः मनसि संसारहेतवः। तथापि, गुणैः, मायाकृतैः, संगः त्याज्यः, यावत् दृढभक्त्या रजःदोषः मनसः निवार्यते। मिथ्यायोगिनः, देवमानुषैः विघ्नैः बाधिताः, पूर्वाभ्यासवशात् योगं पुनः कुर्वन्ति, कर्मपद्धत्याः विना। कर्म क्रियते, जीवः प्रेरितः, कारणेन वा दैवेन वा; ज्ञानी, प्रकृतिस्थः, तृष्णां त्यक्त्वा, स्वसुखं अनुभवति। स्थितः, उपविष्टः, गच्छन्, शयानः, विसृजन्, खादन्—यः आत्मा यद् अवस्थां गृह्णाति, मनः आत्मनि स्थितम्, तद् अन्यथा न जानाति। यदि मिथ्याविषयं इन्द्रियैः पश्यति, तर्कविचारैः विपरीतं पश्यति, तद् ज्ञाः सत्यम् न मन्यन्ते—यथा जागरेण स्वप्नः नश्यति। गुणकर्मवृत्तिः, पूर्वार्जिता, अज्ञानात् आत्मनः न भिन्ना, केवलं निरीक्षणेन नश्यति; आत्मा न गृह्यते, न त्यज्यते। यथा उदितः सूर्यः अन्धकारं नाशयति, न तं निर्माति, तथा मम तीक्ष्णविवेकः जनस्य बुद्धौ अज्ञानतमः नाशयति। एषः स्वप्रकाशः, अजः, अनन्तः, महान् अनुभवः, सर्वानुभवः; द्वितीयरहितः, यत्र वाणी नास्ति, येन वाणी प्राणा च प्रेर्यन्ते। एवं श्रीमद्भागवतपुराणे भगवतः लीला, ज्ञानविवेचनं, भक्तिपथः, तथा ब्रह्मलोकदर्शनं गोपानां सुखाय वर्णितम्।