कुशान् विस्तीर्य, तत्र देशे क्षिप्रं प्रक्षालयित्वा, नियतविधिना नैवेद्यानि स्थापयेत्। तानि च जलैः शुद्धीकृत्य, वह्निं समीप्य, तानि मयि समर्पयेत्। तत्र मम रूपं तप्तहेमसदृशदीप्तिं, शङ्खचक्रगदापद्मधरं, चतुर्भुजं, शान्तं, उत्पलकेसरवस्त्रपरिधानं, ध्यातुम् उचितम्। किरीटकङ्कणकटिसूत्रकङ्कणादिभिः शोभितं, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिना, वनमालया च विभूषितं मां ध्यायेत्। एवं ध्यायन् पूजयन् च, दारुहव्यानि सर्पिसा सिक्तानि च यथाविधि स्थापयेत्। पितृदेवताभ्यां हविर्भागान् समर्प्य, घृतसिक्तं नैवेद्यं समर्पयेत्। पूजां कृत्वा प्रणम्य, परिचारकभ्यः दानानि दद्यात्। मूलमन्त्रं जपन् नारायणसारं ब्रह्म स्मरेत्। आचमनीयं च अवशिष्टं च जलं दत्त्वा, तानि विश्वक्सेनाय समर्पयेत्। ततो गन्धयुक्तैः पूगफलादिभिः मुखवास्यानि यथायोग्यं समर्पयेत्। गीतैः, स्तुतिभिः, नृत्यैः, मम चरित्रकथनैः, शृवणेन च, क्षणमात्रं समाधिं गच्छेत्। स्तोत्रैः, पुराणोक्तैः, सामान्यवाक्यैः च स्तुत्वा, "अनुगृहाण भगवन्" इति प्रार्थयन्, साष्टाङ्गं प्रणमेत्। मम पादयोः शिरः स्थापयित्वा, हस्तौ च कृताञ्जलीकृत्वा, "रक्ष मां भगवन्, मृत्युसागरभीतस्य शरणागतस्य" इति याचेत्। एवं मया दत्तमवशिष्टं श्रद्धया शिरसि कृत्वा, यदि पूजासमाप्तिर्भवेत्, तर्हि दीपाय दीप्तये च समर्पणं श्रद्धया पुनरपि कुर्यात्। यत्र यत्र वा श्रद्धया पूजारूपं कर्म क्रियते, तत्र तत्र मां पूजयेत्, यतः अहं सर्वभूतेषु, आत्मनि च, विश्वात्मा स्थितः अस्मि। एवं वैदिकतान्त्रिकमार्गाभ्याम्, यज्ञयोगाभ्याम्, मां पूजयन् मनुष्यः इच्छितसिद्धिं प्राप्नोति। मम प्रतिमां स्थापयित्वा, दृढं देवालयं निर्माय, पूजार्थे उत्सवार्थं च पुष्पोद्यानानि निर्मायेत्। नित्यं महोत्सवेषु च पूजारम्भाय क्षेत्राणि, पण्यस्थानानि, नगरग्रामांश्च समर्पयन्, मम लोकं प्राप्नोति। प्रतिष्ठया त्रैलोक्याधिपत्यं सप्रासादं लभते; पूजया च ब्रह्मलोकं, त्रिभिः समत्वं मया सह। अनन्यभक्त्या योगेन च मां एव प्राप्नोति; एवं मां यः पूजयति, भक्तिमार्गं लभते। यस्तु स्वयम् अथवा अन्यैः देवब्राह्मणेभ्यः दत्तं भुङ्क्ते, तस्य दशसहस्रवर्षाणि विड्भुक्तिः भवति। कर्तुः, तत्त्वस्य, अनुमन्तुः, ये च कर्मभाजः, ते मरणानन्तरं कर्मफलस्य श्रेष्ठं भागं पुनः पुनः लभन्ते। शुक उवाच—एकादश्यां नन्दः उपवास्य जनार्दनं पूजयामास; द्वादश्यां कालिन्दीमवगाह्य स्नातुम् प्रविवेश। तं वरुणसेवकोsसुरो रात्रौ असुरसीमां लङ्घित्वा जलं प्रविष्टं दृष्ट्वा जहार, वरुणस्य सन्निधौ नीतवान्। गोकुलवासिनः तं दृष्ट्वा न शक्नुवन्तः, "कृष्ण! राम!" इति चुक्रुशुः। तेषां क्रन्दनं श्रुत्वा, भगवान् कृष्णः, स्वजनानां अभयदायकः, पितरं वरुणेन हृतं विज्ञाय, महाबलः तत्र जगाम। तं लोकपालं हृषीकेशं आगतम् आलोक्य, स सपरिकरः ससत्कारं पूजयामास, महोत्सवेन सन्दर्शनेन प्रहृष्टः। श्रीवरुण उवाच—"अद्य मे तनुः शान्ता, अद्य मे प्रयोजनं सिद्धम्। ये तव पादाभक्ताः, ते पुरुषार्थपर्यन्तं प्राप्नुवन्ति। नमोऽस्तु ते भगवन्, परात्मन्, ब्रह्मन्, यत्र न माया न कल्पितलोकाः श्रूयन्ते। अज्ञानाद् अविवेकात् तव पितरं अत्र नीतवान्, तद् अक्षम्यताम्। सर्वदृश् कृष्ण, त्वं मयि अपि प्रसादं कुरु। गोविन्द, पितृप्रिय, पितरं नय।" इत्युक्त्वा, भगवतः स्तुतिं कृत्वा, वरुणः क्षमां याचते। ततो भगवान् कृष्णः, सर्वेश्वरः, पितरं गृह्य, स्वजनानां हर्षं जनयन्, पुनरागच्छत्। नन्दः तं लोकपालस्य अद्भुतमहिमानं, कृष्णस्य च पूज्यतां दृष्ट्वा, विस्मितः स्वबान्धवान् प्रति उक्तवान्। गोकुलवासिनः, उत्सुकचित्ताः, "किं नु अस्माकं स्वगत्युपदेशं दर्शयिष्यति एष भगवान्?" इति चिन्तयामासुः। भगवान् तेषां मनोऽभिलाषं विदित्वा, कृपया तदनुग्रहार्थं, तेषां कामं पूर्तुम् अचिन्तयत्। लोके जनाः अज्ञानकामकर्मभिः मुह्यन्तः, उच्चावचमार्गेषु विचरन्तः, स्वगतेः न जानन्ति। इति विचिन्त्य, दयासिन्धुः भगवान् हरिः, तेषां गोकुलवासिनां स्वकीयमध्वरूपं लोकं तमसः परं दर्शयामास। स लोकः सत्यम्, ज्ञानम्, अनन्तम्, ब्रह्म, नित्यदीप्तिः, यं साधवः गुणक्षये मनः समाधाय पश्यन्ति। तान् ब्रह्मसरोवरं नीत्वा, साक्षात् कृष्णेन निमज्ज्य उत्थापिताः, ब्रह्मलोकं दृष्टवन्तः, यत्र कदाचित् अक्रूरः गतवान्। नन्दादयः तं लोकं दृष्ट्वा, परमसुखेन पूर्णाः, विस्मिताः, कृष्णं तत्र स्तुतिभिः संस्तूयमानं अपश्यन्। एवं शुकः अध्यायस्य समाप्तिं सूचयति—"इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे अष्टाविंशोऽध्यायः।" अत्र ज्ञानं, विवेकः, शास्त्रं, तपः, प्रत्यक्षम्, स्मृति, अनुमानं च—यत् आदौ अन्ते च अस्ति, कालः कारणं च, तद् एव मध्ये अपि वर्तते। यथा स्वयम् कृतं सुवर्णं पूर्वे च परे च सुवर्णवस्तुषु व्याप्य अस्ति, तथा नामभेदेषु मध्ये अपि अहम् एव तिष्ठामि। एतत् त्रिविधं ज्ञानम्, गुणात्मकम्—कारणं, कार्यं, कर्ता च; तेषां संयोगवियोगाभ्यां चतुर्थं यत् तु, तद् एव सत्यम्। यत् न पूर्वं, न परं, न मध्ये अस्ति, तद् केवलं नाम; यद् परेण सत्यम् स्थाप्यते, तद् एव सत्यम् इति मम मतिः।