महदादिभिः सप्तभिः तत्त्वैः, कालकर्मगुणसंयुक्तैः, यदा एकत्र समागतैः, तदा तानि विश्वस्य आद्यरूपे प्रविष्टानि। तेषां तथाविधानां संयोगात्, तदाविष्टानां च, जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्। तस्मात् ब्रह्माण्डात् पुरुषः समुत्थितः, स च विराड्रूपेण प्रादुरभूत्। एतत् विशिष्टं ब्रह्माण्डं दशभिः आवरणैः—जलादिभिः—क्रमशः परिवृतम्, बहिः च प्रधानेन आवृतम्। अस्मिन्नेव ब्रह्माण्डे एष लोकव्याप्तिः स्थिताः, या श्रीहरेः स्वरूपम्। तस्मिन् सुवर्णमये ब्रह्माण्डकवाचे समुत्थाय, सलिलेषु शयानः महादेवः तत्र प्रविश्य, नानाप्रकारेण अन्तरिक्षं विदारयामास। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना, वाचः तेजः, ततो नासिके, तत्र प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणतः वायुः, ततो नेत्रे, तत्र चक्षुः, तस्मात् सूर्यः, ततो कर्णौ, तत्र श्रोत्रं, तस्मात् दिशः। विराड् त्वचं विदारयामास, तस्मात् लोमश्च रोमश्चादयः, ततो ओषधयः, अनन्तरं च जननेन्द्रियं सृजितम्। शुक्रात् आपः, ततो गुदं, तस्मात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यो लोकभीषणः। हस्तौ निर्मितौ, ताभ्यां बलं, तस्मात् इन्द्रः; पादौ निर्मितौ, ताभ्यां गमनं, तस्मात् विष्णुः। नाड्यः विवृताः, ताभ्यः रुधिरं पूरितम्, ततो नद्यः, अनन्तरं उदरं विवृतम्। तदा क्षुधा तृष्णे च उत्पन्ने, तयोः आधारः सागरः। हृदयं विदारितम्, तस्मात् मनः उत्पन्नम्। मनसः सोमः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहंकारात् रुद्रः, चित्तात् च क्षेत्रज्ञः। एवं सम्प्रादुर्भूताः देवताः, तं पुरुषं उत्थापयितुं न अशक्नुवन्। ते स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, क्रमशः तं बोधयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः। वाक् रूपेण अग्निः मुखं प्रविष्टः, नोत्थितः; वायुः घ्राणरूपेण नासिके प्रविष्टः, नोत्थितः; सूर्यः चक्षुरूपेण नेत्रे प्रविष्टः, नोत्थितः; दिशः श्रोत्ररूपेण कर्णौ प्रविष्टाः, नोत्थितः; ओषधयः लोमरूपेण त्वचि प्रविष्टाः, नोत्थितः; आपः शुक्ररूपेण जननेन्द्रिये प्रविष्टाः, नोत्थितः; मृत्युः अपानरूपेण गुदे प्रविष्टः, नोत्थितः; इन्द्रः बलरूपेण हस्तयोः प्रविष्टः, नोत्थितः; विष्णुः गमनरूपेण पादयोः प्रविष्टः, नोत्थितः; नद्यः रुधिररूपेण नाड्यः प्रविष्टाः, नोत्थितः; सागरः क्षुधातृष्णारूपेण उदरे प्रविष्टः, नोत्थितः; सोमः मनरूपेण हृदि प्रविष्टः, नोत्थितः; ब्रह्मा बुद्धिरूपेण हृदि प्रविष्टः, नोत्थितः; रुद्रः अहंकाररूपेण हृदि प्रविष्टः, नोत्थितः, नोत्थितः। यदा तु क्षेत्रज्ञः, साक्षी, चित्तेन सह हृदि प्रविष्टः, तदा स पुरुषः सलिलात् समुत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, तथापि तस्य प्रबोधनं विना नोत्थापयन्ति; एवं योगयुक्तचित्तः स्वात्मानं भक्त्या, वैराग्येन, ज्ञानचक्षुषा विवेक्तुमर्हति। एवं शुकः उवाच—यदा गोवर्धनं धृतवान् कृष्णः, व्रजजनान् वर्षेभ्यः रक्षितवान्, तदा सुरभिः सह इन्द्रः कृष्णं गोलोके उपगम्य, गोप्यं तमुपेत्य, अपराधं स्मृत्वा लज्जितः, इन्द्रः स्वमौलिना कृष्णपादौ स्पृष्टवान्, यस्य किरणाः सूर्यसमानाः। कृष्णस्य अनन्तवीर्यम् दृष्ट्वा श्रुत्वा च, त्रैलोक्येश्वरमदविनाशनात्, स सञ्जातनम्रः, अञ्जलिं कृत्वा इन्द्रः उवाच—“तव धाम शुद्धसत्त्वमयं, शान्तं, तपःमयं, रजस्तमसोरहितम्। माया-प्रवाहजन्याः गुणाः त्वां न बध्नन्ति, न च ते तेषु रागः। कथं तर्हि लोभादयः हेतवः, येनाज्ञानात् जायन्ते, तव स्यु: भगवन्? तथापि धर्मरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय च, भगवन् दण्डधारणं करोति। त्वं पितासि, गुरुः, जगदधीशः, दुस्तरः कालः, स्वेच्छया दण्डं गृह्णन्, सर्वहिताय, स्वाराधकानां मदं हन्ति। यादृशा वयम्, तवाज्ञां लङ्घयामः, आत्मानं जगदीश्वरमिव मन्यामहे, ते त्वां समये दृष्ट्वा शीघ्रं मदं जहति, धर्ममार्गं च परित्यज्य, अवमानपूर्वकं वर्तन्ते; दुष्टानां अपि तव शिक्षा फलप्रदा। अतः भगवन्, मम अज्ञानदर्पसमुत्थितं अपराधं क्षमस्व। प्रभो, मम मनो मोहितमासीत्; पुनरपि तादृशा बुद्धिर्न जायेत। अयं तवावतारः, अधोक्षज, भूमेर्भारहरणाय, बलिनां नृपतीनां विनाशाय, सैन्यसंघघाताय, तव चरणानुवर्तिनां हिताय च। नमो भगवते पुरुषोत्तमाय, महात्मने; नमो वासुदेवाय, कृष्णाय, सात्वतानां पतये। नमस्ते स्वेच्छामूर्तये, ज्ञानमयस्वरूपाय, सर्वव्यापिने, सर्वबीजाय, सर्वात्मने। अहं हि मदगर्वसमुत्थितः, क्रोधात्, व्रजं वायुभिः वर्षेण च नाशयितुमिच्छन्, यज्ञे व्यवधूते अभिमानिनः कृते, तदनुष्ठितवान्। तव प्रसादात् मम मदो नष्टः, व्यर्थप्रयत्नः विनष्टः, त्वां शरणं प्राप्तोऽस्मि, भगवन्, गुरो, आत्मन्।” एवं शुकः उवाच—मघवान् इत्येवम् स्तुत्वा, भगवतः कृष्णस्य, स भगवान् स्मितपूर्वम्, मेघगम्भीरया वाचा, प्रत्युवाच—“मघवन्, तव यज्ञं मया भग्नं, तव हितार्थं, यथा त्वं मां स्मरिष्यसि, न च इन्द्रमहिम्ना मोहितो भविष्यसि। यो धनबलमदांधः, स दण्डिनं न पश्यति; तस्मात् तस्य सम्पदं यदा मम कृपां दातुमिच्छामि, तदा हरामि। अतः गच्छ शक्र, सर्वं ते शुभं भूयात्। मम उपदेशः पालनीयः। स्वधर्मे स्थित्वा, मदमुत्सृज्य, यथायोग्यं वर्तस्व।” एवं महापुरुषस्य सृष्ट्युत्पत्तिप्रकारः, तस्याङ्गेषु देवतानां प्रवेशनं, आत्मनः महत्त्वं, तथा गोवर्धनधारणोत्तरं इन्द्रस्य शरणागमनं, तस्य दर्पक्षयः, भगवतः उपदेशश्च, भगवद्भक्तायाः महिमानं च, पुराणे विवृणोति।