एकस्मिन्नेव वस्तुनि काचित् धर्मा दृश्यते, अन्यस्मिन् तु न दृश्यते, तयोः संयोजनात्। एवम् एषां भूतानां पृथिव्यां एव भेदविज्ञानं दृश्यते। एते सप्त—महत्तत्त्वादयः—कालयुक्ताः कर्मणा गुणैश्च संयुक्ताः, जगतः आद्यरूपे प्रविविशुः। तेषां एवं प्रविष्टानां संयुक्तानां च तद्वशेन जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्, यस्मात् विराट्पुरुषः अभवत्। तदिदं विशेषं ब्रह्माण्डं दशभिः आवरणैः—आपोऽदिभिः—परितः परितः परिवेष्टितम्, बहिः चाद्यया प्रकृत्या आवृतम्। अत्रैव लोकव्याप्तिः अस्ति, यः श्रीहरेः स्वरूपम्। तस्मिन् सुवर्णमये शुक्तौ उदिते, सलिलेषु शयाने, स महान् देवः तत्र प्रविश्य, तद्विवरं नानाप्रकारेण विविवेश। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना; वाचः तेजः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, ततो नेत्रे, तस्मात् चक्षुः, तस्मात् सूर्यः; ततो कर्णौ, तस्मात् श्रोत्रं, तस्मात् दिशः। त्वचं विदार्य केशा रोमादयः, ततो ओषधयः, ततः च जननेंद्रियम् अभवत्। शुक्रात् आपः, ततो गुदं, तस्मात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोके भयम्। पाणीनि विवृत्य तस्मात् बलम्, तस्मात् इन्द्रः; पादौ विवृत्य तस्मात् गमनं, तस्मात् विष्णुः। सिराः विवृत्य तस्मात् रक्तं, तस्मात् नद्यः, ततः उदरम्। ततो जिघत्सातृष्णे, तयोः आधारः सागरः; ततः हृदयं विदार्य, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः ब्रह्मा, अहङ्कारात् रुद्रः, चित्तात् साक्षी अभवत्। एवं सम्प्रसूताः एते देवताः तम् पुरुषं नोत्थापयामासुः। ते स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, पुरुषस्य बोधनाय यत्नं कृतवन्तः। वाक् रूपेण अग्निः मुखं प्रविष्टवान्, नोत्थितः; घ्राणरूपेण वायुः नासिके, नोत्थितः। चक्षुषा सूर्यः नेत्रे, नोत्थितः; श्रोत्रे दिशः कर्णौ, नोत्थितः। रोमकेशैः ओषधयः त्वचं, नोत्थितः; शुक्रेण आपः जननेंद्रियम्, नोत्थितः। गुदे अपानेन मृत्युः, नोत्थितः; हस्तयोः बलेन इन्द्रः, नोत्थितः। पादयोः गमनेन विष्णुः, नोत्थितः; सिरासु रक्तेन नद्यः, नोत्थितः। उदरे जिघत्सातृष्णया सागरः, नोत्थितः; हृदये मनसा चन्द्रः, नोत्थितः। हृदि बुद्ध्या ब्रह्मा, नोत्थितः; अहङ्कारात् रुद्रः, नोत्थितः। यदा तु साक्षी क्षेत्रज्ञः चित्तेन हृदयं प्रविष्टवान्, तदा स पुरुषः सलिलात् उत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणाः इन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्च सन्ति, तथापि चेतना विना नोत्थापयन्ति; एवं योगयुक्तया बुद्ध्या, भक्त्या वैराग्यज्ञानाभ्यां, स्वात्मानम् अन्तरात्मानं पश्येत् परिशीलयेत् च। एवम् उक्ते, शुक उवाच—यदा गोवर्धनगिरिं धारयित्वा व्रजजनान् वर्षेभ्यः रक्षितवान्, तदा सुरभिः सह इन्द्रेण कृष्णं गोलोके उपाजग्मतुः। तौ रहसि समुपेत्य, अपराधबोधेन लज्जितः, इन्द्रः स्वमौलिना सूर्यसङ्काशेन कृष्णस्य पादौ स्पृष्टवान्। कृष्णस्य अनन्तवीर्यं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, त्रैलोक्याधिपत्यगर्वनाशेन, स सञ्जातानतिः कृताञ्जलिः इन्द्रः वाक्यम् अब्रवीत्— इन्द्र उवाच—"शुद्धसत्त्वमयं तव धाम, शान्तं तपोमयं, रजस्तमसो रहितम्। गुणप्रवाहोऽयं मायया कृतः त्वां न बध्नाति, न च ते तद्ग्रहोऽस्ति। कथं तर्हि लोभादयः कारणानि, अज्ञानसमुत्थानि, ते सन्ति? तथापि धर्मरक्षणाय दुष्टनिग्रहाय च, भगवन्, दण्डधारः त्वं। त्वं पिता, त्वं गुरु, त्वं जगदधीशः, दुस्तरः कालः, स्वेच्छया रूपधार्य, स्वहिताय दण्डं गृह्णन्, मद्गर्वादीनां निग्रहाय। ये त्वदाज्ञालङ्घिनः, आत्मानं जगदीश्वरं मन्यन्ते, ते त्वां समये दृष्ट्वा शीघ्रं गर्वं त्यक्त्वा, सत्पथं विहाय, अवमानपूर्वकं कुर्वन्ति; तेषामपि तव शिक्षणं प्रभावी। तस्मात्, भगवन्, मम अपराधं क्षमस्व, यः अज्ञानगर्वसमुत्थः। प्रभो, मम चित्तं मोहवशं गतम्, त्वयि मे पुनः तादृशा दूषितवृत्तिः मा भूयात्। अयम् अवतारः ते, अधोक्षज, पृथिव्याः भारहरणाय, बलिनां राज्ञां वधाय, सेनानाशाय, तव पादसेवकानां हिताय च। नमः ते, पुरुषोत्तम, महापुरुष, वासुदेव, कृष्ण, सात्वतानां पतये। स्वेच्छया देहम्, विज्ञानमयं रूपम्, सर्वव्यापिनं, बीजं सर्वस्य, सर्वभूतात्मानम् नमामि। अहम् एव मदगर्वात् प्रचण्डकोपेन, व्रजं वर्षवातादिभिः विनाशयितुम् इच्छन्, यज्ञविघातात्, तदनु त्वदनुग्रहेण, गर्वविनाशः, व्यर्थयत्नः, त्वां शरणं गतः। शुक उवाच—एवं स्तुत्वा मघवता, स भगवान् कृष्णः स्मितपूर्वम्, मेघनिनादस्वरेण, वाक्यम् उवाच— श्रीभगवान् उवाच—"मघवन्, तव यज्ञभङ्गः मया तव हिताय कृतः, यथा त्वं मां स्मरिष्यसि, इन्द्रमाहात्म्ये न प्रमत्तः स्याः। यः संपद्विभवगर्वेण मूढः, स दण्डधारिणं न पश्यति; तं यदा इच्छामि, तदा तस्य संपदं हरामि, तस्य कृपां दर्शयन्।" एवं भगवता उक्तम्।