भूमेः स्वरूपं तु यत्—सा सृष्टेः आधारभूता, ब्रह्मणः निवासस्थानं, सर्वस्य धारणाशक्तिः, तत्त्वभेदस्य कारणं, च भूतगुणानां प्रादुर्भावस्य स्थलम् इति लक्षणैः युक्ता दृश्यते। आकाशस्य विशेषगुणः यः श्रोत्रस्य विषयः, तस्य श्रोत्रं श्रवणं इति कथ्यते; वायोः विशेषगुणः यः स्पर्शस्य विषयः, तस्य त्वक् स्पर्शनं इति प्रसिद्धम्। अग्नेः विशेषगुणः यः दृष्टेः विषयः, तस्य चक्षुः दर्शनं इति; आपः विशेषगुणः यः रसनायाः विषयः, तस्य जिह्वा स्वादनं इति; भूमेः विशेषगुणः यः घ्राणस्य विषयः, तस्य घ्राणं घ्राणं इति निगद्यते। यदा गुणसंयोगात् किञ्चिद् वस्तुनि गुणः दृश्यते, अन्यत्र तु न दृश्यते, तदा तत्तद्वस्तुनां भेदः केवलं भूमौ एव स्फुटः। एते सप्त तत्त्वानि—महत्तत्त्वादीनि—यदा कालकर्मगुणैः सहितानि, तदा तानि जगतः आद्यरूपे प्रविष्टानि। तेषु एवमभिव्याप्तेषु संयोगे च, तदा जडं ब्रह्माण्डमुत्पन्नम्; तस्मात् विराट्पुरुषः उत्पन्नः, स च विराट् अभवत्। एष ब्रह्माण्डविशेषः, दशभिः आवरणैः—आपः आदिभिः—क्रमशः परिवृतः, बहिर्मूलप्रकृत्या आवृतः, अस्मिन्नेव लोकव्यापारे विराजमानः, स एव श्रीहरेः स्वरूपम्। तस्मात् हिरण्मयात् ब्रह्माण्डकवाचात् उदितः, सलिलेषु शयानः स भगवान् तत्र प्रविष्टः, विविधानि स्थानानि विदारयामास। आदौ तस्य मुखं विघटितम्, तस्मात् वाक् उदपादि; वाचः अग्निः, ततः नासिके, तस्मात् प्राणः, ततो घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, ततः चक्षुः, तस्मात् दृष्टिः, ततो भास्करः; ततः कर्णौ, तस्मात् श्रवणम्, ततो दिशः। त्वचं विदार्य, तस्मात् लोम, रोमादि च, ततः ओषधयः, अनन्तरं जननेन्द्रियं समुत्पन्नम्। शुक्रात् आपः, ततः गुदं निर्मितम्; गुदात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोके भयहेतुः। हस्तौ निर्मितौ, ताभ्यां बलम्, ततो इन्द्रः; पादौ निर्मितौ, ताभ्यां गमनम्, ततो विष्णुः। नाड्यः विदारिताः, ताभ्यां रक्तं पूरितम्; ततः नद्यः, उदरं च विदारितम्। ततः क्षुधा तृष्णे च समुत्पन्ने, तयोः आश्रयः समुद्रः अभवत्। अनन्तरं हृदयं विदारितम्, तस्मात् मनः उत्पन्नम्। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः वागीश्वरः, अहङ्कारात् रुद्रः, चेतनायाः साक्षी अन्तरात्मा जातः। एते देवताः उत्पन्नाः सन्तः, तं पुरुषं नोत्थापयामासुः। तदा ते स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, तं बोधयितुं यत्नं चक्रुः। अग्निः वाक्स्वरूपेण मुखं प्रविश्य अप्युत्थापयितुं न शशाक; वायुः प्राणरूपेण नासिके प्रविश्य अपि नोत्थापयत्। सूर्यः चक्षुषि दृष्टिरूपेण प्रविश्य अपि नोत्थापयत्; दिशः श्रोत्ररूपेण कर्णौ प्रविश्य अपि नोत्थापयन्। ओषधयः त्वचि लोमरूपेण प्रविश्य अपि नोत्थापयन्; आपः शुक्ररूपेण जननेन्द्रियं प्रविश्य अपि नोत्थापयन्। मृत्युः अपानरूपेण गुदं प्रविश्य अपि नोत्थापयत्; इन्द्रः बलरूपेण हस्तौ प्रविश्य अपि नोत्थापयत्। विष्णुः गमनरूपेण पादौ प्रविश्य अपि नोत्थापयत्; नद्यः रक्तरूपेण नाड्यः प्रविश्य अपि नोत्थापयन्। समुद्रः क्षुधा तृष्णारूपेण उदरं प्रविश्य अपि नोत्थापयत्; चन्द्रः मनरूपेण हृदयं प्रविश्य अपि नोत्थापयत्। ब्रह्मा बुद्धिरूपेण हृदयं प्रविश्य अपि नोत्थापयत्; रुद्रः अहङ्काररूपेण हृदयं प्रविश्य अपि नोत्थापयत्। यदा तु साक्षी क्षेत्रज्ञः चेतनया हृदयं प्रविश्य, तदा स पुरुषः सलिलात् समुत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, परं तस्य प्रबोधनं विना नोत्थापयन्ति; एवं योगयुक्तेन मनसा, भक्त्या वैराग्यज्ञानाभ्यां, आत्मानं अन्तरात्मन्य् अवलोकयेत्, चिन्तयेत् च। एवं श्रीशुकः उवाच—यदा गोवर्धनं धृतवन्तं कृष्णं, व्रजवासिनः महावर्षात् रक्षितान् दृष्ट्वा, सुरभिः सह इन्द्रः कृष्णं गोलोके उपसस्रुः। इन्द्रः, स्वदोषेन लज्जितः, एकान्ते सन्निधाय, सवितृप्रभया किरीटेन कृष्णस्य पादौ स्पृष्टवान्। कृष्णस्य अनन्तवीर्यं दृष्ट्वा, श्रुत्वा च, त्रैलोक्येश्वरमदं भग्नं कृत्वा, स इन्द्रः अञ्जलिं कृत्वा उवाच। स उवाच—तव धाम शुद्धसत्त्वमयं, शमयुक्तं, तपःस्वरूपं, रजस्तमसः रहितं; माया-गुण-प्रवाहः त्वां न बाधते, न च तवासक्तिः अस्ति। कुतः पुनः लोभादयः कारणानि, ये अज्ञानात् जायन्ते, भगवन्? तथापि त्वं धर्मरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय, दण्डं धारयसि। त्वमेव पिताऽसि, गुरुश्च, जगतां नियन्ता, दुस्तरः कालः, दण्डधरः; स्वेच्छया रूपाणि धारयन्, स्वार्थाय, लोकेश्वरमदं हरसि। मत्तादयः, ये तवाज्ञां न मन्यन्ते, आत्मानं लोकेश्वरं मन्यमानाः, तव समये दृष्ट्वा शीघ्रं मदं जह्युः, धर्ममार्गं च त्यक्त्वा, अवमत्यैव कुर्वन्ति; अपि च दुष्टानां तव शिक्षा फलप्रदा। अतः भगवन्, मम अज्ञानमदप्रवृत्तं अपराधं क्षमस्व; प्रभो, मम मनः मोहितम्, तादृशः भावः पुनर्न जायेत। एष ते अवतारः, अधोक्षज, भूमेः भारहराय, बलिनां नृपाणां संहाराय, सेनानां विनाशाय, भक्तजनहिताय च। नमो भगवते, पुरुषोत्तमाय, महात्मने; नमो वासुदेवाय, कृष्णाय, सात्वतानां पतये। नमोऽस्तु स्वेच्छामयं देहम् धारयते, ज्ञानमयस्वरूपाय, सर्वव्यापिने, सर्वबीजाय, भूतात्मने। अहम् एव, मदमत्तः, कोपात्, गोपवाटिकां वायुभिः, वर्षेण च, नाशयितुम् अर्हम्, यदा यज्ञः अहङ्कारिणा विघटितः। तव प्रसादेन मदो नष्टः, व्यर्थकृत्यम् अपि नाशितम्; त्वां शरणं प्रपन्नोऽस्मि, प्रभो, गुरो, आत्मन्येव।