एकदा, भूतपूर्वे काले, भौतिकद्रव्याणां विभिन्नसंयोगात् एक एव गन्धः पृथिव्यां विविधरूपेण प्रकटितः अभवत्—मृदु, दुर्गन्धः, सुरभिः, मन्दः, तीव्रः, अम्लः इत्यादि। पृथिवी तु सृष्ट्याः आधारः, ब्रह्मणः निवासः, समर्थनं, सत्यम् वैभवः, सर्वगुणानां प्रादुर्भावः च सर्वेषु जीवेषु—एते भूमेः विशेषलक्षणानि सन्ति। श्रोत्रं तु आकाशस्य गुणविशेषस्य विषयः, स्पर्शः वायोः, दृष्टिः अग्नेः, रसः आपः, गन्धः भूमेः—एवं पञ्च विषयाः तेषां तेषां गुणविशेषानां आधारः। वस्तूनां संयोजनात् एकस्मिन् गुणः दृश्यते, अन्यत्र न; एवं पृथिव्यां एव सर्ववस्तूनां भेदः स्पष्टो दृश्यते। एते सप्त—महत्तत्त्वाद्याः—कालकर्मगुणयुक्ताः संगम्य, आद्यं विश्वरूपं प्रविश्य, तत्र सुषुप्तं ब्रह्माण्डं उदपद्यत। तस्मात् ब्रह्माण्डात् पुरुषः उत्पन्नः, स च विराट् रूपेण उत्थितः। एष ब्रह्माण्डः दशभिः आवरणैः—आपः आदि—परिपूर्णः, बहिः प्रकृत्या आवृतः, तत्रैव लोकविस्तारः वर्तते, यः श्रीहरेः स्वरूपम्। ततः हिरण्मयात् ब्रह्माण्डात् उद्गम्य, जलमध्ये शयनं कृत्वा, महादेवः तं प्रविश्य, बहुधा आकाशं विदारयामास। प्रथमं तस्य मुखं विदारितम्, यतः वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, नासिका, यतः प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणात् वायुः, तदनन्तरं नेत्रे, यतः दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; श्रोत्रे, यतः श्रवणम्, तस्मात् दिशः। विराट् त्वचं विदार्य, केशः, रोमः, तदनन्तरं ओषधयः, पश्चात् जननाङ्गं निर्मितम्। शुक्रात् आपः, पृष्ठं निर्मितम्; पृष्ठात् अपानः, अपानात् मृत्युः, यः लोकभयः। हस्ते निर्मिते, तस्मात् बलम्, बलात् इन्द्रः; पादे, तस्मात् गमनम्, गमनात् विष्णुः। शिरा विदारिताः, तस्मात् रुधिरं, ततो नद्यः, उदरं च विदारितम्। ततो जिह्वा, तस्मात् क्षुधा, तृष्णा, तयोः आधारः समुद्रः। हृदयम् विदारितम्, तस्मात् मनः उत्पन्नम्। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः ब्रह्मा, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तरात्मा। एते देवाः उत्पन्नाः, तं पुरुषं उत्थापयितुं न शेकुः; तदनु स्वस्वस्थानानि प्रविश्य, पुनः उत्थापनाय यत्नं कृतवन्तः। अग्निः मुखं प्रविश्य वाचं अस्थापयत्, नोत्थितः; वायुः नासिकां प्रविश्य घ्राणं, नोत्थितः; सूर्यः नेत्रे प्रविश्य दृष्टिं, नोत्थितः; दिशः श्रोत्रं प्रविश्य श्रवणम्, नोत्थितः; ओषधयः त्वचं प्रविश्य केशं, नोत्थितः; आपः जननाङ्गं प्रविश्य शुक्रं, नोत्थितः; मृत्युः पृष्ठं प्रविश्य अपानम्, नोत्थितः; इन्द्रः हस्तं प्रविश्य बलम्, नोत्थितः; विष्णुः पादं प्रविश्य गमनम्, नोत्थितः; नद्यः शिरा प्रविश्य रुधिरम्, नोत्थितः; समुद्रः उदरं प्रविश्य क्षुधा तृष्णे, नोत्थितः; चन्द्रः हृदयम् प्रविश्य मनः, नोत्थितः; ब्रह्मा हृदयम् प्रविश्य बुद्धिः, नोत्थितः; रुद्रः हृदयम् प्रविश्य अहङ्कारः, नोत्थितः। यदा तु अन्तरात्मा, क्षेत्रज्ञः, हृदयम् प्रविश्य चैतन्येन सह, तदा स पुरुषः जलात् उत्थितः। यथा सुप्तस्य पुरुषस्य प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः अप्यस्ति, किन्तु तस्य प्रबोधनं न शक्यते विना प्राणशक्त्या; एवं योगयुक्तमनसा, श्रद्धया, वैराग्येन, ज्ञानेन च, आत्मन्यन्तरात्मानं विचिन्तयेत्। एवं शुकः कथयति—यदा गोवर्धनं धृतवान् श्रीकृष्णः, व्रजवासिनः वर्षेभ्यः रक्षिताः, तदा सुरभिः इन्द्रः च श्रीकृष्णं गोलोके समागतम्। इन्द्रः, निजदोषस्य लज्जितः, गोप्यं समीपं गत्वा, सूर्यप्रभया किरीटेन श्रीकृष्णपादौ स्पृष्टवान्। श्रीकृष्णस्य अनन्तशक्तिं दृष्ट्वा, श्रुत्वा च, त्रिभुवनाधिपत्वस्य मदः विनष्टः, सः अञ्जलिं कृत्वा भाषितवान्। इन्द्रः उवाच—तव धाम शुद्धसत्त्वमयं, शान्तं, तपोमयं, रागतमःरहितम्; गुणप्रवाहः मायया निर्मितः त्वां न बध्नाति, न तव किञ्चित् आसक्तिः। कथं तर्हि लोभादिकाः हेतवः स्युः, ये अज्ञानात् उत्पन्नाः? भगवन्, तु धर्मरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय, दण्डं धारयसि। त्वं सर्वलोकानां पिता, गुरु, अधिपः, दुर्गमकालः, दण्डधरः; स्वेच्छया विविधरूपेण लोकहिताय, विश्वेश्वरमदानां शमनाय, कार्यं करोषि। ये ममादयः, तव आज्ञां लङ्घयन्तः, आत्मनं विश्वेश्वरं मन्यन्ते, ते त्वां दृष्ट्वा शीघ्रं मदं त्यक्त्वा, धर्ममार्गं परित्यज्य, अविनयेन वर्तन्ते; दुष्टानपि तव शिक्षायाः प्रभावः अस्ति। तस्मात् भगवन्, मे अपराधं क्षमस्व, यः अज्ञानात्, आत्मबलमदात् कृतः। प्रभो, मम मनः मोहितम्, कदापि मे पुनः तादृशः भावः न भवेत्। तव अवतारः, अधोक्षज, भूमेः भारहरणाय, बलवन्तां नृपाणां संहाराय, सैन्यानां विनाशाय, तव पादानुगामिनां हिताय। नमस्ते भगवन्, पुरुषोत्तम, महात्मन्; नमः वासुदेवाय, कृष्णाय, सात्वतानां पतये। नमः स्वेच्छया शरीरधारिणे, ज्ञानमूर्तये, सर्वव्यापिने, सर्वबीजाय, सर्वात्मने। भगवन्, अहं तु गर्वात्, कोपात्, व्रजं विनाशयितुं वर्षवायुभिः यत्नं कृतवान्, यज्ञविच्छेदात् अहंकारेण।