एकदा एकः एव रसनारसः, द्रव्यपरिणामैः, कषायमधुरतिक्तकट्वम्लादिभिः भेदं प्राप्नोति। जलस्य च—सन्तर्पणं, संघटनं, तृप्तिः, जीवनं, पुष्टिः, प्रमोदनं, दाहशमनं, समृद्धिश्च—एतानि कार्याणि दृश्यन्ते। शुद्धरसात्, यदा जलपरिणामेन देवप्रेरितेन च, शुद्धगन्धः उत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, ततो गन्धानां ग्रहणाय नासिका अपि अभवत्। गन्धः अपि, द्रव्यसंयोगवैशेष्यात्, पार्थिवः, पूतिकः, सुरभिः, मृदुः, तीक्ष्णः, अम्लः इत्यादिभेदेन विभज्यते। पृथिव्याः—संस्थानभूमित्वं, ब्रह्मनिवासः, आधारत्वं, सत्त्ववैशिष्ट्यं, सर्वगुणानां प्रादुर्भावः च—एतानि विशेषलक्षणानि। यत् आकाशस्य विशेषगुणः विषयः, तत् श्रोतव्यम्; यत् वायोः, तत् स्पर्शनीयम्; यत् तेजसः, तत् द्रष्टव्यम्; यत् जलस्य, तत् लेह्यम्; यत् पृथिव्याः, तत् घ्रातव्यमिति। गुणः कश्चन एका वस्तुनि दृश्यते, नान्यत्र; तेन पृथिव्यामेव वस्तुवैशेष्यं विज्ञायते। एवं सप्त—महत्तत्त्वादयः—कालकर्मगुणयुक्ताः, जगदण्डरूपे प्रविविशुः। तस्मात् एवमुपेत्य संयुक्तात्, जडं जगदण्डं समुत्पन्नम्; तस्मात् विराडात्मा प्रादुरभवत्। एष जगदण्डः, जलाद्युपरि दशभिः आवरणैः क्रमशः परिवृतः, बहिः प्रकृत्या आच्छादितः, अस्मिन्नेव लोकव्यापारः, यः श्रीहरेः स्वरूपम्। हिरण्यशुक्तेः उदितः, सलिलेषु शयानः स महान् देवः तत्र प्रविष्टः, तं देशं नानाविधं विदार्य विवेश। आदौ तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक्, वाचः तेजः, ततः नासिके, ताभ्यां प्राणः, तस्मात् घ्राणेन्द्रियम्। घ्राणेन्द्रियात् वायुः, ततो नेत्रे, ताभ्यां दृष्टिः, तस्मात् सूर्यः; ततो कर्णौ, ताभ्यां श्रोत्रम्, तस्मात् दिशः। विराड् त्वचं विदारयामास, तस्मात् लोम, रोमादयः, ततः औषधयः, अनन्तरं जननेंद्रियम्। शुक्रात् जलम्, ततो गुदं निर्माय विवृतम्; गुदात् अपानवायुः, तस्मात् मृत्युः, यः लोकभीषणः। हस्तौ निर्माय विवृतौ, ताभ्यां बलं, तस्मात् इन्द्रः; पादौ निर्माय विवृतौ, ताभ्यां गमनशक्तिः, तस्मात् विष्णुः। स्यन्दन्याः विवृत्ताः, ताभ्यां रक्तं पूरितम्; ततः नद्यः, अनन्तरं उदरम् अपि विवृतम्। ततः क्षुधातृष्णे, तयोः निधानं समुद्रः; पश्चात् हृदयं विदार्य, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः ब्रह्मा, अहङ्कारात् रुद्रः, चैतन्यात् अन्तर्यामी जातः। एवं सम्प्रसूताः देवताः, तमुत्थापयितुं न अशक्नुवन्; ते स्वस्वस्थानानि पुनः प्रविश्य, तं प्रबोधयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः। वाक् रूपेण अग्निः मुखे प्रविष्टः, नोत्थितः; प्राणरूपेण वायुः नासिकयोः, नोत्थितः; चक्षुषोः सूर्यः दृष्टिरूपेण, नोत्थितः; दिशः श्रोत्रयोः, नोत्थितः; औषधयः त्वचि, नोत्थितः; जलानि जननेंद्रिये, नोत्थितः; मृत्युः गुदे, नोत्थितः; इन्द्रः हस्तयोः, नोत्थितः; विष्णुः पादयोः, नोत्थितः; नद्यः स्यन्दन्याः, नोत्थितः; समुद्रः उदरे, नोत्थितः; चन्द्रः हृदये, नोत्थितः; ब्रह्मा बुद्धौ, नोत्थितः; रुद्रः अहङ्कारे, नोत्थितः। यदा अन्तर्यामी क्षेत्रज्ञः चैतन्येन हृदये प्रविवेश, तदा स विराट् पुरुषः सलिलात् उत्थितः। यथा सुप्ते पुरुषे प्राणेन्द्रियाणि मनो बुद्धिश्च सन्ति, किन्तु चेतन्यं विना न प्रबोधयन्ति, एवं योगयुक्तेन मनसा स्वात्मानं भक्त्या वैराग्यज्ञानाभ्यां विविच्य निरीक्षितव्यम्। शुक उवाच—यदा गोवर्धनधारणेन व्रजजनाः वर्षात् त्राताः, तदा सुरभिः सह इन्द्रेण गोलोके श्रीकृष्णं उपसस्रुः। तत्र इन्द्रः, स्वदोषज्ञानात् लज्जितः, एकान्ते भगवत् पादौ सूर्यकिरणप्रभया किरीटेन स्पृष्ट्वा, स्तुतिं चकार। श्रीकृष्णस्य अनन्तशक्तिं दृष्ट्वा श्रुत्वा च, त्रैलोक्याधिपत्यगर्वनाशेन, सः ससञ्जल्पः—"भगवन्, तव धाम सत्यम्, शान्तम्, तपोमयं, रजस्तमसोरपेतम्; माया-गुणप्रवाहः त्वां न बाधते, न च तेऽसक्तिरेव। कथं तर्हि लोभादयः हेतवः स्युः? तथापि धर्मरक्षणाय दुष्टनिग्रहाय च दण्डधारणं करोति भगवतः। त्वं जगतां पिता, गुरु, अधीशः, दुस्तरः कालः, स्वेच्छया रूपधारणं कृत्वा, स्वार्थाय, स्वेच्छया, स्वदण्डेन, सर्वलोकपति-मानिनां गर्वं हरसि। यथा अहम् अपि, तवाज्ञां अवज्ञाय, आत्मानं स्वामीति मन्ये, तथा येऽपि स्वलिलया त्वां दृष्ट्वा, शीघ्रं गर्वं जहत्यपि, सदाचारं वियन्ति; अपि च दुष्टानां शासने त्वदीया शिक्षा सफलैव। अतः भगवन्, मम अज्ञानगर्वसमुत्थं अपराधं क्षमस्व; प्रभो, मम मनः मोहितम्, भूयः कदापि तादृशा दुर्विचाराः मा भूवन्। भगवन्, तवावतारः पृथिव्याः भारहरणाय, बलिनां नृपतीनां संहाराय, सेनानां विनाशाय, तव पादानुगामिनां हिताय च।" एवं श्रीशुकदेवगोस्वामिप्रणीतायां श्रीमद्भागवतमहापुराणे एषा सृष्ट्युत्पत्तेः, विराट्पुरुषस्य उत्पत्तेः, च श्रीकृष्णस्य माहात्म्यस्य च कथा प्रवहति।