अथ भगवतः सृष्टेः महात्म्यं शृणु। अग्निः प्रकाशनं, पाचनं, तापं, दाहं, शीतनिवारणं, शोषणं, क्षुधा-तृष्णायाः कारणं च करोति। तस्यैव विशुद्धरूपात्, अग्निना विकृतस्य, दिव्यप्रेरणात्, विशुद्धरसः उत्पन्नः। तस्मात् जलं, तथा रसग्राहिका जिह्वा च अभवत्। रसस्यैकस्य, भौतिकद्रव्यविन्यासात्, कटु, मधुर, तिक्त, तीक्ष्ण, अम्ल—एवं बहुधा भेदः जाता। जलस्य कार्याणि—स्निग्धता, स्थैर्यं, तृप्तिः, जीवनधारणं, पोषणं, हर्षणं, तापशमनं, समृद्धिः—इति। विशुद्धरसात्, जलेन विकृतस्य, दिव्यप्रेरणात्, विशुद्धगन्धः उत्पन्नः। तस्मात् पृथिवी, तथा गन्धग्राहिका घ्राणेन्द्रियं च अभवत्। गन्धस्यैकस्य, भौतिकद्रव्यविन्यासात्, पार्थिव, पूत, सुरभि, सौम्य, तीक्ष्ण, अम्ल—एवं बहुधा भेदः जाता। पृथिव्याः कार्याणि—रूपनिर्माणभूमिः, ब्रह्मणः निवासः, आधारः, सच्चिद्विभागः, सर्वगुणोत्पत्तिः—एवं। श्रोत्रेण आकाशगुणः श्रवणरूपेण गृहीतः; त्वचा वायुगुणः स्पर्शरूपेण; चक्षुषा अग्निगुणः दृश्यरूपेण; जिह्वया जलगुणः रसरूपेण; घ्राणेन पार्थिवगुणः गन्धरूपेण गृहीतः। गुणानां संयोगाद्, किञ्चिद् एकस्मिन् वस्तुनि दृश्यते, न तु अन्यत्र; वस्तूनां भेदः केवलं पृथिव्याम् एव दृश्यते। सप्त महाभूताद्याः, कालकर्मगुणयुक्ताः, आद्यं विश्वरूपं प्रविष्टाः। तेषु एवं प्रविष्टेषु, संयुक्तेषु, जडं ब्रह्माण्डं अभवत्; तस्मात् पुरुषः उत्पन्नः, स विराट् अभवत्। एष ब्रह्माण्डः दशभिः आवरणैः—जलादिभिः—क्रमशः परिवृतः, बहिः मूलप्रकृत्या आच्छादितः; तत्र एष विश्वविस्तारः अस्ति, यः श्रीहरेः रूपम्। हिरण्यकवचात् उद्गतः, जलशयने स्थितः, महादेवः तं प्रविष्टवान्, बहुधा आकाशं विदारितवान्। आदौ तस्य मुखं विदारितम्, तत्र वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः; ततः नासिका, तत्र प्राणः; तस्मात् घ्राणेन्द्रियं। घ्राणेन्द्रियात् वायुः; ततः नेत्रे, तत्र दृष्टिः; तस्मात् सूर्यः; ततः कर्णे, तत्र श्रवणम्; तस्मात् दिशः। विराड् त्वचा विदारितवान्, तत्र केशः, रोमादि; ततः ओषधयः; अनन्तरं जननाङ्गम् अभवत्। शुक्रात् जलम्; ततः गुदम् अभवत्; गुदात् अपानः; अपानात् मृत्युः, यः लोकस्य भयम्। हस्तौ अभवताम्; तत्र बलम्; तस्मात् इन्द्रः। पादौ अभवताम्; तत्र गमनम्; तस्मात् विष्णुः। शिराः विदारिताः; तत्र रक्तम्; तस्मात् नद्यः; उदरम् अभवत्। ततः क्षुधा तृष्णे अभवताम्; तयोः आधारः समुद्रः। हृदयम् विदारितम्; तस्मात् मनः उत्पन्नः। मनसः चन्द्रः; बुद्धेः वागधीशः; अहङ्कारात् रुद्रः; चैतन्यात् अन्तरात्मा। एते देवाः उत्पन्नाः, तं उत्थापयितुं न शेकुः; स्वस्थानानि पुनः प्रविष्टाः, तं जागरयितुं यत्नं कृतवन्तः। वाक् अग्निरूपेण मुखं प्रविष्टा, न उत्थितः; वायुर्घ्राणरूपेण नासिकायां प्रविष्टः, न उत्थितः; सूर्यः दृष्टिरूपेण नेत्रे प्रविष्टः, न उत्थितः; दिशः श्रवणरूपेण कर्णे प्रविष्टाः, न उत्थितः; ओषधयः रोमसहितं त्वचि प्रविष्टाः, न उत्थितः; जलः शुक्रसहितं जननाङ्गे प्रविष्टः, न उत्थितः; मृत्युः अपानसहितं गुदे प्रविष्टः, न उत्थितः; इन्द्रः बलसहितं हस्ते प्रविष्टः, न उत्थितः; विष्णुः गमनसहितं पादे प्रविष्टः, न उत्थितः; नद्यः रक्तसहितं शिरासु प्रविष्टाः, न उत्थितः; समुद्रः क्षुधातृष्णासहितं उदरे प्रविष्टः, न उत्थितः; चन्द्रः मनसहितं हृदये प्रविष्टः, न उत्थितः; ब्रह्मा बुद्धिसहितं हृदये प्रविष्टः, न उत्थितः; रुद्रः अहङ्कारसहितं हृदये प्रविष्टः, न उत्थितः। यदा तु अन्तरात्मा, क्षेत्रज्ञः, चैतन्यसहितं हृदये प्रविष्टः, तदा पुरुषः जलात् उद्गतः। यथा सुप्तस्य जीवस्य प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, किन्तु तं जागारयितुं शक्ताः न भवन्ति, तस्य प्राणशक्तिं विना; एवं योगयुक्तेन मनसा, भक्त्या, वैराग्येन, ज्ञानेन, आत्मानं अन्तरतमं विवेक्तव्यम्। एवं श्रीशुकः उवाच—यदा गोवर्धनधारणेन व्रजवासिनः वर्षात् रक्षिताः, सुरभिः सह इन्द्रः श्रीकृष्णं गोलोके उपगतवान्। तत्र इन्द्रः, अपराधेन लज्जितः, एकान्ते उपगम्य, सूर्यसमानमुकुटेन श्रीकृष्णपादौ स्पृष्टवान्। कृष्णस्य अनन्तशक्तिं दृष्ट्वा, श्रुत्वा, त्रैलोक्येश्वराणां गर्वः विनष्टः, कृताञ्जलिः इन्द्रः भाषितवान्। इन्द्रः उवाच—तव धाम शुद्धसत्त्वमयम्, शान्तम्, तपोमयम्, रागतमःरहितम्। गुणप्रवाहो मायया निर्मितः तव बन्धनं न करोति, न तव आसक्तिः अस्ति। तदा मोहजः लोभादिकः कारणः कथं स्यात्? तथापि, धर्मरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय, भगवन् दण्डं धारयसि। त्वं सर्वलोकानां पिता, गुरु, अधिपः, दुर्धर्षः कालः, दण्डधारः; स्वेच्छया विविधरूपेण लोकहिताय कर्मारम्भं करोति, आत्मगर्वं नाशयति। ये ममादयः तव आज्ञां लङ्घयन्तः, स्वयम् लोकनाथत्वं कल्पयन्तः, समये तव दर्शनात् शीघ्रं गर्वं त्यजन्ति, सत्पथं विहाय, अवज्ञया वर्तन्ते; दुष्टानपि तव उपदेशः फलति। एवं श्रीभगवतः सृष्टेः महात्म्यं, देवतानां उत्पत्तिः, चैतन्यस्य प्रभुत्वं, तथा श्रीकृष्णस्य गोलोकस्थे इन्द्रस्य गर्वभङ्गं, भगवतो गौरवं च, श्रीशुकस्य वचनेन प्रतिपादितम्।