शुकः उवाच। हे धर्मज्ञ, अग्नेः शुद्धरूपस्य धर्मः—द्रव्यत्वम्, गुणत्वम्, व्यक्तित्वम्—एतेषां कार्याणि सन्ति। तस्य अग्नेः प्रकाशनं, पाचनं, तापयितुं, दाहनं, शीतनिवारणं, शोषणं, क्षुधातृष्णाजननं च कार्याणि भवन्ति। तत्र अग्नेः प्रवर्तितस्य शुद्धरूपस्य देवेन प्रेरितस्य शुद्धरसः उत्पन्नः; तस्मात् आपः, रसग्राहकः जिह्वा च अभवत्। रसस्य एकस्य भूतविकारैः संयोजनैः, तिक्तं, मधुरं, कटुं, अम्लं, कषायं च—एतैः विविधैः भेदाः दृश्यन्ते। आपः तु स्नेहयितुं, स्थिरीकर्तुं, तृप्तिं, जीवितं धारयितुं, पुष्टिं, हर्षं, तापनिवारणं, समृद्धिं च कार्ययन्ति। शुद्धरसस्य आपः प्रवर्तितस्य देवेन प्रेरितस्य शुद्धगन्धः उत्पन्नः; तस्मात् पृथिवी, गन्धग्राहकः नासिका च अभवत्। गन्धस्य एकस्य भूतसंयोगवशात्—पार्थिवः, पूतिः, सुरभिः, मृदुः, तीक्ष्णः, अम्लः, इत्यादयः—भेदाः दृश्यन्ते। पृथिवी तु निर्माणभूमिः, ब्रह्मस्थानम्, आधारः, भेदः, सर्वगुणोत्पत्तिः च कार्ययन्ति। यस्य आकाशस्य विशेषगुणः विषयः तस्य श्रोत्रम्; वायोः विशेषगुणः विषयः तस्य स्पर्शः; अग्नेः विशेषगुणः विषयः तस्य दृष्टिः; आपः विशेषगुणः विषयः तस्य रसः; पृथिव्याः विशेषगुणः विषयः तस्य गन्धः इति। गुणः एकस्मिन दृश्यते, अन्यस्मिन् न दृश्यते, संयोजनवशात्; पृथिव्यां एव व्यक्तिभेदः ज्ञायते। एते सप्त—महत्त्वादयः—कालेन, कर्मणा, गुणैः युक्ताः, आद्यरूपे विश्वस्य प्रविष्टाः। तत्रैव संयुक्ताः, आप्यायिताः, स्थूलाण्डं उत्पन्नम्; तस्मात् पुरुषः जातः, स च विराट् अभवत्। तदण्डं दशभिः आवरणैः—आपः आदिभिः—परिपूर्णम्, बाह्ये प्राकृतप्रकृत्या आवृतम्; तत्र विश्वविस्तारः अस्ति, यः भगवतः हर्याः स्वरूपम्। तस्मात् सुवर्णाण्डात् उद्गम्य, जलशयने शयानः महादेवः तत्र प्रविष्टः, बहुधा आकाशं विदारयत्। प्रथमं तस्य मुखं विवृतम्, तस्मात् वाक् उत्पन्ना; वाचः अग्निः, ततो नासिके, तस्मात् प्राणः, ततो गन्धेन्द्रियम्। गन्धेन्द्रियात् वायुः, ततो नेत्रे, तस्मात् दृष्टिः, ततो सूर्यः; ततो कर्णे, तस्मात् श्रोत्रम्, ततो दिशः। विराट् त्वचं विदारयत्, तस्मात् केशः, रोमः, इत्यादयः; ततो ओषधयः, ततः शिश्नः। शुक्रात् आपः, ततो गुदः विवृतः; गुदात् अपानः, अपानात् मृत्युर्भयः। हस्तौ विवृतौ, ताभ्यां बलम्, ततः इन्द्रः; पादौ विवृतौ, ताभ्यां गमनम्, ततः विष्णुः। शिरासः विवृताः, ताभ्यां रुधिरम्, ततः नद्यः, ततो उदरम्। ततः क्षुधातृष्णे, तयोः आधारः समुद्रः; ततः हृदयम् विदारितम्, तस्मात् मनः। मनसः चन्द्रः, बुद्धेः वागीशः, अहंकारात् रुद्रः, चित्तात् साक्षी उत्पन्नः। एते देवाः उत्पन्नाः, तं न उत्थापयितुं शेकुः; तदा स्वस्थानानि पुनः प्रविष्टवन्तः। अग्निः मुखे वाक् रूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; वायुः नासिकायां गन्धरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; सूर्यः नेत्रयोः दृष्टिरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; दिशः कर्णयोः श्रोत्ररूपेण प्रविष्टाः, न उत्थितः; ओषधयः त्वचि केशरूपेण प्रविष्टाः, न उत्थितः; आपः शिश्नि शुक्ररूपेण प्रविष्टाः, न उत्थितः; मृत्युर्गुदे अपानरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; इन्द्रः हस्तयोः बलरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; विष्णुः पादयोः गमनरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; नद्यः शिरासु रुधिररूपेण प्रविष्टाः, न उत्थितः; समुद्रः उदरे क्षुधातृष्णारूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; चन्द्रः हृदये मनरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; ब्रह्मा हृदये बुद्धिरूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः; रुद्रः हृदये अहंकाररूपेण प्रविष्टः, न उत्थितः। यदा साक्षी क्षेत्रज्ञः हृदये चित्तरूपेण प्रविष्टः, तदा स पुरुषः जलात् उत्थितः। यथा शयाने, प्राणाः, इन्द्रियाणि, मनः, बुद्धिः सन्ति, किन्तु तस्य प्राणशक्तिः विना जागरणं न भवति, तथा योगयुक्तमनसा, भक्त्या, वैराग्येन, ज्ञानेन च, अन्तः आत्मानं विविच्य ध्यायेत्। एवं शुकः उवाच। यदा गोवर्धनधारणेन व्रजवासिनः वर्षात् रक्षिताः, सुरभिः इन्द्रः च कृष्णं गोलोके उपगच्छतुः। तत्र इन्द्रः, अपराधात् लज्जितः, एकान्ते आगत्य, सूर्यवत् किरणमुकुटेन कृष्णचरणं स्पृष्टवान्। तदा कृष्णस्य अनन्तशक्तिं दृष्ट्वा, श्रुत्वा च, त्रैलोक्येश्वराणां गर्वः विनष्टः, इन्द्रः अञ्जलिं कृत्वा उवाच। इन्द्रः उवाच—तव धाम शुद्धसत्त्वमयम्, शान्तम्, तपोमयम्, रागतमोवर्जितम्। गुणप्रवाहः मायया कृतः तव न बन्धनं करोति, न तव आसक्तिः। कथं तर्हि लोभादिकाः कारणानि, यानि अज्ञानात् उत्पन्नानि, तव सन्ति? तथापि भगवन् धर्मरक्षणाय, दुष्टनिग्रहाय दण्डं धारयसि। त्वं पिता, गुरु, सर्वलोकाधिपः, दुर्गमकालः, दण्डधारः; सर्वहिताय तव इच्छया विग्रहान् धारयन्, लोकस्वामिनां गर्वं विनाशयसि।